John Reed schrijft een juweel van een boek over de Oktoberrevolutie

Het lijkt wel slapstick, de manier waarop de bolsjewieken de macht grepen in Rusland. John Reed was erbij. De Amerikaanse journalist schreef een juweel van een boek over de Oktoberrevolutie van 1917.

'You cannot possibly conceive what a rabble we looked', schrijft George Orwell in Homage to Catalonia (1938), wat hem en ook mij betreft zijn beste boek. Op virtuoze, vooral zeer komische wijze laat hij daarin zien hoe een historische gebeurtenis van formaat, de Spaanse burgeroorlog, in essentie van knulligheden aan elkaar hing. Zo waren de geweren waarmee de marxistische POUM Franco's fascisten moest bevechten van zo'n slechte kwaliteit dat de kogels de afstand tussen de loopgraven niet konden overbruggen.

Aan dergelijke passages moest ik geregeld terugdenken bij het lezen van John Reeds klassieke reportage Tien dagen die de wereld deden wankelen. De historische gebeurtenis is in dit geval de Russische Oktoberrevolutie van 1917 en voor slapstick zorgen de bolsjewieken, die dankzij hun numerieke overwicht, zeker niet door strategie, de macht weten te grijpen.

Op 13 november is in Petrograd, het huidige Sint-Petersburg, de Voorlopige Regering van Kerenski (bestuursorgaan sinds de Februari-revolutie die tsaar Nicolaas de kop kostte) reeds op de knieën gedwongen, als Reed besluit ten zuiden van de stad op zoek te gaan naar het front.

Tien dagen die de wereld deden dagen

John Reed
Non-fictie

Uit het Engels vertaald door Nils Buis en Koen Wijnkoop.
Uitgeverij Schokland; 320 pagina's, €24,00.

Nog enkele contrarevolutionaire milities zouden daar verzet bieden aan het proletarische leger. Om wat van de actie op te kunnen tekenen stapt Reed in Tsarskoje in een vrachtwagen van de rode gardisten.

De gardisten zijn razend geïnteresseerd in de verdwaalde Amerikaan, die zich ernstige zorgen maakt over de bommen die in de laadbak heen en weer rollen. 'Zijn de Amerikaanse arbeiders er klaar voor om de kapitalisten ten val te brengen?' en andere 'zeer moeilijk te beantwoorden vragen' worden hem gesteld.

Omdat het front niet wordt gevonden informeren ze bij een groep medestrijders, die ook niet weten waar het is. 'Vanochtend was het ongeveer een halve kilometer hier vandaan. Maar dat verdomde front is nou nergens meer. We hebben gelopen, gelopen en gelopen, maar we kunnen het niet vinden.'

Weer op weg horen ze schoten, afkomstig van konijnenjagers, zo blijkt. Verderop houden twee matrozen de hotsende vrachtwagen aan. Omdat Reeds pas, verstrekt door de revolutionaire militaire staf, afwijkt van de passen van de gardisten, wordt hij uit de bak gehaald. Terwijl de gardisten zwaaiend verder rijden, zetten de matrozen hem tegen een muur. 'Plotseling schoot door me heen dat ze van plan waren me dood te schieten!'

Kijk dan wat er op mijn pas staat, protesteert Reed. 'We kunnen niet lezen, makker', zeggen de matrozen. Verderop staat een huis, misschien, oppert Reed, woont daar een geletterd persoon. 'Een kleine, dikke vrouw deed open en week ontzet terug. 'Ik weet niets van ze! Ik weet niets van ze!' stamelde ze.' Gelukkig kan ze lezen, Reeds leven is gered.

Om deze en andere scènes te vinden moet de lezer zich soms door nogal taaie toespraken van onder anderen Trotski en Lenin heen worstelen; het enige minpuntje aan dit juweel, dat door New York University op plaats 7 van de top-100 van journalistieke werken werd geplaatst. Dat zou Reed, die vanwege zijn communistische sympathieën in eigen land tot persona non grata werd verklaard, ongetwijfeld goed hebben gedaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden