John Malkovich: 'Ik ga me niet met Trump bemoeien'

Geeft hij zijn visie op Trump? Vanavond in het Concertgebouw te zien: steracteur John Malkovich speelt een dictator in het muziektheaterstuk Just Call me God.

John Malkovich in Just Call me God. Beeld Foto: Lalo Jodlbauer

John Malkovich (63) draagt een wijde, rafelige spijkerbroek met omgeslagen pijpen als hij zich bij de artiesteningang meldt. Grijze muts op, grijze jas, grijs baardje. De steracteur mag dan zijn eigen modelijn hebben, in zijn vrije tijd achter de naaimachine zitten en borduren op filmsets, hij is ook gesteld op zijn privacy. Dus struint hij zo onopvallend mogelijk door Hamburg. Het is vrijdagmiddag en Malkovich bereidt zich voor op een optreden in de Elbphilharmonie, het in januari geopende en 789 miljoen euro kostende cultuurpaleis aan de Elbe.

Malkovich (Dangerous Liaisons, Being John Malkovich) speelt de hoofdrol in de voorstelling Just Call Me God, over de laatste dag uit het leven van een dictator. Het is een stuk met een grote rol voor klassieke muziek, wat al te zien is aan de locaties waar het wordt opgevoerd. Vanavond speelt Just Call Me God in het Concertgebouw in Amsterdam, zaterdag strijkt Malkovich' troupe neer in de Oosterpoort in Groningen.

Het verhaal in het kort: een groep soldaten is in de republiek Circassia op zoek naar de afgezette alleenheerser Satur Diman Cha (Malkovich). Een vrouwelijke journalist doet verslag van de zoektocht. Dan stuiten ze op een ondergrondse concertzaal. De als schoonmaakster vermomde Satur Diman Cha ontdekt de militairen - en maait iedereen neer. De enige overlevenden zijn een orgelspelende veldkapelaan (Martin Haselböck) en de journalist (Sophie von Kessel). Zij mag zijn laatste speech vastleggen.

De terrassenzaal van de Elbphilharmonie is verduisterd. Er hangen banieren en er zijn schermen geplaatst: de acteurs filmen elkaar, zodat Malkovich theater- en filmacteur tegelijk is. Het hoofdpersonage? Haal Mao, Idi Amin, Saddam Hoessein, Kadhafi en de Turkmeense dictator Niazov (die de maand januari naar zichzelf en de maand april naar zijn moeder vernoemde) door de blender en je komt in de buurt.

Toespelingen op recente gebeurtenissen zijn er nauwelijks. Maar als Satur Diman Cha de journalist dreigt te executeren, zegt hij dat het filmpje ervan al viral zal zijn gegaan voordat haar lijk is afgekoeld - zou dat een verwijzing zijn naar Donald Trumps twitterverslaving? Satur Diman Cha noemt journalisten leugenaars. 'I am a great man, really great', zegt hij.

Het maakt nieuwsgierig naar hoe Malkovich zelf kijkt naar de situatie in zijn geboorteland. Ziet hij, afkomstig uit een journalistengezin uit Illinois, een dictatuur in de dop, met een president die herhaaldelijk rechters en media bekritiseert? Eerder zei hij al geen ideologie aan te hangen en zelfs sinds 1972 niet meer te stemmen. Maar aan wiens kant staat de man die hemelpoortbewaker Petrus speelde in de Nespresso-reclames met George Clooney, de man die zich in zijn nieuwste stuk zelfs met God laat aanspreken?

Foute invalshoek, blijkt snel.

Malkovich neemt plaats aan een tafel op de tiende verdieping van de Elbphilharmonie. Hij zit aan de raamkant en achter hem zie je de door namiddagzon verlichte kerktorens van Hamburg en pakhuizen van rood baksteen. Er wordt koffie voor hem klaargezet, waar hij geen slok van drinkt. Verder is er een medewerker van organist Martin Haselböck aanwezig, die onze date heeft geregeld. Zij vult de iets te talrijke stiltes op met nerveus gelach.

De eerste vraag: hoe zouden de VS eruitzien als hij het zelf voor het zeggen had?

'Ik zou het niet weten.'

Betekenisvolle stilte nummer één.

'Hangt ervanaf wat ik zou bevelen.'

Nummer twee.

Hij trekt een grijns, maar laat zijn lachspieren al snel weer los. Strak gezicht. Wat in de tussentijd gebeurt, is precies wat hem als acteur zo intimiderend maakt. Het is die mimiek, waardoor je je altijd blijft afvragen wat hij nou echt van iets vindt, waardoor je naar hem blijft kijken. En dan beschikt Malkovich ook nog over die hypnotiserende, licht hese stem, waarmee hij de zinnen perfect getimed en melodieus de ruimte in kaatst. Áls hij praat, want Malkovich is dan wel geen dictator van een fictieve republiek of de VS, hij heerst over de stilte.

Heeft dit stuk een boodschap?

'Dat weet ik niet. Ik kan daar pas iets zinnigs over zeggen als ik zelf in het publiek zit en het geheel overzie, nu ben ik er onderdeel van. Iedereen moet zijn eigen boodschap eruit kunnen halen.'

En de Trumpverwijzing?

'Trump helpt jullie een hoop kranten te verkopen, maar ik ga me niet met hem bemoeien.'

U heeft geen mening over hem?

'Nee.' Stilte. 'Mijn mening is dat je niet alles moet geloven wat je leest, dat is wat ik altijd zeg.'

Is het een meerwaarde als een stuk iets zegt over onze tijd?

'Nee. Dit stuk heeft niet de functie van een documentaire. Ik denk niet dat we daadwerkelijk iets kunnen weten over wat er nu in de wereld gebeurt. Als journalisten degenen zijn die geschiedenis schrijven, zoals ze beweren, zijn wij kunstenaars daar om die te herschrijven.'

Uw personage toont trekken van tal van dictators, maar van Adolf Hitler blijft u ver weg.

'Ik denk dat er al zo veel over hem gezegd en geschreven is in zo veel boeken, ik vraag me af wat er nog overblijft om te dramatiseren. Hetzelfde geldt wat mij betreft voor Trump, als je hem een dictator zou willen noemen - volgens mij was er een verkiezing, of zoiets heb ik gehoord. Elke uiting van Erdogan, Trump of Poetin zie je wel op YouTube. Het is niet interessant voor drama. In drama vraag je je af wat een personage in een bepaalde situatie voelt.'

Het lijkt erop dat u veel improviseert op het toneel.

'Ik kan het geen improviseren noemen; het gaat zoals het gaat. Wat er gebeurt verschilt per avond. Theater is als surfen. Er ontstaat een golf, en die pak je, of je bent te laat en je valt van je plank. Die golf wordt veroorzaakt door de aanraking van het publiek met het materiaal. Veel acteurs denken dat ze zelf voor die golf kunnen zorgen, maar dat is zelfoverschatting.'

Zelfs u kunt niet zorgen voor die golf?

'Er is niets bijzonders aan mijn niveau, ik heb gewoon een hoop ervaring. Zoals een loodgieter die weet hoe een verstopping wordt veroorzaakt omdat hij veel leidingen uit elkaar heeft gehaald. Je hebt een idee hoe dingen in elkaar zitten, maar je kunt niets maken van materiaal dat niet goed is. De taak van een acteur is het beperken van de gebreken en het uitvergroten van de sterke kanten. Mensen kunnen zeggen dat ik een goede acteur ben, maar ik zou geen kaartje kopen om mezelf te horen voordragen uit een telefoonboek.'

Het is de derde keer dat u samenwerkt met tekstschrijver en regisseur Michael Sturminger. Wat is de kwaliteit van zijn werk?

'Die drie stukken zijn om te beginnen heel verschillend. Het eerste ging over de seriemoordenaar Jack Unterweger, de tweede over Casanova. Wat ze gemeen hebben, is de grote rol voor de muziek. Ik heb bewondering voor de manier waarop Michael hoogstaande klassieke muziek laat samengaan met drama.

'Ik kom zo vaak regisseurs tegen die elke zin voorzeggen, die je vertellen hoe je moet staan; alsof je een hersenloze marionet van vlees bent zonder besef van plaats en tijd. Michael weet dat het in het theater om het moment gaat. Natuurlijk kun je wat leren van de voorstelling van gisteren, maar niet zoveel als je denkt. Het heeft geen zin om over gisteren of morgen te praten, het gaat om het moment.'

Just Call Me God. A Dictator's Final Speech, vanavond in het Concertgebouw, Amsterdam, en 18/3 in De Oosterpoort, Groningen.

Theater met muziek

Is Just Call Me God nou muziektheater of een theatervoorstelling met muziek? Eerder dat laatste. Organist en dirigent Martin Haselböck, leider van de Wiener Akademie, werkt sinds 2008 met John Malkovich samen. Bij hun eerste voorstelling, Seduction and Despair trad het orkest op met twee sopranen die de rol van de vrouwen uit het leven van seriemoordenaar Jack Unterweger vertolkten. In Just Call Me God is het muzikale aandeel bescheidener. Dictator Satur Diman Cha draagt de veldkapelaan op om orgel te spelen. Het Bach-koraal Alle Menschen mussen sterben loopt als rode draad door de voorstelling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.