Recensie John Gray - Atheïsme

John Gray schrijft over Atheïsme als geloof, maar houdt zichzelf keurig buiten schot (vier sterren)

Erudiet en met een verrukkelijke ironie schrijft filosoof John Gray over de religieuze en dogmatische trekken van veel vormen van atheïsme. Helaas zegt hij weinig over zijn eigen geloof.

Beeld Silvia Celiberti

Als een gelovige of theoloog zegt dat atheïsme ‘ook een geloof’ is, dan staan atheïsten al gauw klaar met pek en veren. Maar wat als een atheïst het zélf zegt? Dat gebeurt in het nieuwe boek van de Britse filosoof John Gray, waarin hij zeven vormen van atheïsme bespreekt die volgens hem allemaal berusten op een onwankelbaar geloof. Sterker nog, ze zijn veelal een bron van kwaad in de wereld geweest. 

Atheïsten mogen graag doen alsof ze zo verlicht zijn, zegt Gray, ze betichten religie van dogmatisch geloof en staan zich voor op kritisch denken in de geest van de natuurwetenschap. Maar ‘dat zij de monotheïstische geloofsovertuigingen hebben verworpen, wil nog niet zeggen dat zij zich van de monotheïstische denkkaders hebben ontdaan’.

Mens & moraal

Veel vormen van atheïsme hebben zelf religieuze trekken. Zo hebben humanisten een onwrikbaar geloof in ‘de mensheid’ en ‘de moraal’. Nieuwe atheïsten als Richard Dawkins en Sam Harris – Gray heeft er geen goed woord voor over – geloven in ‘de rede’, ‘de wetenschap’ en in ‘de vooruitgang’ van een samenleving zonder religie. Aanhangers van politieke vormen van atheïsme als communisme, nazisme en liberalisme geloven in ‘de geschiedenis’.

Gray, die overigens net zo kritisch uithaalt naar religie als naar atheïsme, concludeert: ‘Voorstanders van revolutie, hervormingen en contrarevolutie denken dat zij de religie achter zich hebben gelaten, maar het enige dat zij hebben gedaan is er een nieuwe vorm aan geven zonder dat zij daar erg in hebben’. Atheïsten hebben de bordjes verhangen, maar het onderliggende gelovige denkkader blijft hetzelfde.

Atheïsten hebben het monotheïsme – het geloof in één God – volgens Gray ingewisseld voor het geloof in een ander universaliserend principe of collectief (de wetenschap, de geschiedenis, de vooruitgang, de mensheid). Die collectieven bestaan in werkelijkheid niet, je komt ze in de wereld niet tegen. Zelfs ‘de mensheid’ is volgens Gray een mythe: ‘Het enige dat we kunnen waarnemen is het veelvoudige menselijke dier, met zijn hardnekkige vijandschappen en tegenstellingen’.

Hier kun je natuurlijk een kritische noot bij plaatsen. Want op zijn beurt spreekt ook Gray zelf wel heel gemakkelijk over ‘het’ nieuwe atheïsme, ‘de’ seculiere humanisten en ‘de’ godhaters, alsof het hier om afgebakende categorieën of ‘denk-collectieven’ gaat. En wat te denken van zijn karakterisering van ‘het menselijk dier’? Ook Gray ontkomt dus niet aan generalisering. Valt Gray hier in zijn eigen zwaard (waar een redacteur hem toch wel voor zou hebben behoed, mag je aannemen) of speelt hij een subtiel spel met de lezer?

Verlossing

Gray benoemt een ander restant van religie in veel vormen van atheïsme als ‘gnosticisme’: ‘het geloof dat de mens kan worden bevrijd uit een duistere wereld door het reddende licht van de kennis’. Soms komt dit vermengd met ‘millenarisme’ dat een spoedige, totale collectieve verlossing beoogt, op aarde, via een goddelijk ingrijpen, al dan niet via menselijke bemiddeling: een recept voor rampspoed.

Gray wijst onder meer op het Franse jakobinisme, het Russische bolsjewisme, het nazisme en het ‘missionaire liberalisme’ als gnostische en millenaristische vormen van politieke religie die niet zelden desastreuze gevolgen hebben gehad. Religie mag dan verketterd worden vanwege repressie, racisme en discriminatie, Gray laat met gruwelijke voorbeelden zien dat atheïsten in hun utopische streven hier niet voor onderdoen.

In het licht daarvan is het opvallend dat Gray de meeste vormen van ‘atheïstisch geloof’ nergens echt hard veroordeelt (op het nieuwe atheïsme en het gewelddadige atheïsme na). De ondertitel van het boek geeft aan waarom: Gray onderneemt een zoektocht om het mens-zijn te begrijpen. Het is een beschrijvende studie naar het gedrag en denken van het menselijk dier. Geloof hoort daar blijkbaar bij als een onontkoombaar gegeven.

Gray zelf

In de inleiding stelt ook Gray nadrukkelijk dat hij zich tot twee vormen van atheïsme aangetrokken voelt: een filosofisch ‘atheïsme zonder vooruitgang’ en een mystiek ‘atheïsme van de stilte’, verwant aan het denken van Schopenhauer en Spinoza. Die twee vormen van atheïsme doen in zijn ogen het meeste recht aan de uiteindelijke onbegrijpelijkheid en het mysterie van de werkelijkheid zonder God. Verder zegt Gray over zijn eigen geloof helaas weinig, en ook dat deed bij mij de wenkbrauwen fronsen: wel anderen de maat nemen, maar zelf buiten schot blijven, niet erg netjes.

Al met al is het boek weer een typische Gray: toegankelijk en met brede penseelstreken brengt hij personen en denkbeelden uit het verleden tot leven. Filosofisch is het wat sceptisch en pessimistisch, maar Gray schrijft ook zeer erudiet en leesbaar, met een verrukkelijke ironie en duidelijk niet bang om tegen haren in te strijken. Gray is een denker waar je van houdt of die je verafschuwt, een tussenweg lijkt er niet te zijn. Ik houd wel van denkers die rammelen aan de tralies van de vanzelfsprekende denkwijzen waarin we maar al te vaak gevangen zitten. En dat rammelen kan Gray als geen ander.

John Gray: Zeven vormen van atheïsme – Een zoektocht om het mens-zijn te begrijpen 

Uit het Engels vertaald door Fred Reurs.
Spectrum; 237 pagina’s; € 22,50.

Boekenchef Wilma de Rek: ‘Een roman is goed als je erin wilt blijven wonen’

Hoe schrijf je een recensie van een boek? En wat is nou eigenlijk een goed boek? Wilma de Rek, chef van de boekenredactie van de Volkskrant: ‘Je kunt niet zeggen dat een boek goed of slecht is.’ Lees hier het interview.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.