Interview John Appel

John Appel legde Nederlandse toespraken vast in zijn documentaire: ‘Ik vind vaak ontroering in toespraken, daar heb ik ook nu naar gezocht’

Gesprek met John Appel, regisseur van de documentaire Sprekend Nederland.

Sylvana Simons in de documentaire Sprekend Nederland. Beeld Hollandse Hoogte

Ze zorgen zaterdagavond voor een van de luidruchtigste premières in de 38-jarige geschiedenis van het Nederlands Film Festival: de schutterijvereniging Sint Sebastianus te Margraten, strak in het gelid voor de Utrechtse Stadsschouwburg. Bezoekers op de rode loper van de documentaire Sprekend Nederland, een caleidoscopisch portret van hedendaags Nederland waarin de Limburgse schutterij een fraaie rol is toebedeeld, krijgen muzikale begeleiding van het vrijwel onophoudelijk blazende klaroenkorps. In de schaduw op het aangelegen grasveld kijkt regisseur John Appel tevreden toe, voor hij zelf als laatste op de loper stapt.

De 59-jarige documentairemaker treedt met Sprekend Nederland in zekere zin in de voetsporen van Bert Haanstra, die met Alleman (1963) een klassiek portret maakte van de doorsnee-Nederlander. Tegelijk is de aanpak van Appel nadrukkelijk eigen. Hij filmde zo’n vijftig toespraken, waarvan er zeventien de film haalden, waarmee hij op originele wijze een gevarieerd beeld van Nederland schetst. Van nieuwe Nederlanders die de eed afleggen om een Nederlands paspoort te bemachtigen tot de voorman van het extreemrechtse Pegida die in de walmen van een ronkende generator met wat kompanen een eigen ritueel opvoert, afgewisseld met Dirk Kuijt die joelend op het bordes van het stadhuis het kampioenschap van Feyenoord viert.

‘Een remake maken van Alleman zou tegenwoordig onzinnig zijn’, zegt Appel een dag voor de première in het restaurant van filmmuseum Eye in Amsterdam. ‘Die filmstijl is nog steeds effectief – met een telelens mensen observeren – maar er is sindsdien in documentaires zóveel geobserveerd dat je er niet meer mee wegkomt. De toespraak fascineert mij al jaren, als filmidee. Bij elke toespraak die ik bijwoon denk ik: zou dit een scène kunnen zijn? Ik vind vaak ontroering in toespraken, daar heb ik ook nu naar gezocht.’

Neem de scène bij de schutterij, waar Appel filmt hoe de voormalige voorzitter wordt geridderd. ‘Ik wist dat die man nog niet wist wat er komen gaat. Vandaar die enorm lang aangehouden close-up, waardoor je ziet dat zijn lippen geleidelijk gaan trillen. Ik vertrouw erop dat er iets in zijn gezicht zal gebeuren wanneer de ceremonie begint, dan is het niet nodig om alles wat om hem heen gebeurt ook in beeld te brengen. Het maken van dat soort keuzes, ter plekke, is mijn stijl.’

John Appel. Beeld Hollandse Hoogte

De eedaflegging aan het begin van de film was Appels gedroomde openingsscène. ‘Voor mij zijn dat allemaal mini-toespraken, maar zelfs die ene zin wordt door iedereen op een verschillende manier uitgesproken: de één vloeiend, de ander haperend of fonetisch. Die verscheidenheid vond ik raak, ontwapenend en ontroerend. De ambtenaar die de dag inleidt schetst Nederland als een van de beste landen ter wereld, met de rest van de film wil ik laten zien dat Nederland niet zo rimpelloos is als die ambtenaar doet voorkomen.’

Zo filmde Appel een inspraakavond voor burgers die zich zorgen maken over de komst van een groep statushouders in hun buurt. Hoe hij het vertrouwen wint van een groep met een notoir wantrouwen tegenover de media? ‘Ik moet ze het gevoel geven dat we niemand voor de gek gaan houden. Ik kan normaliter redelijk bouwen op mijn reputatie als documentairemaker, maar die reputatie kenden ze daar niet. Dat is praten als Brugman, hoor. We maken een film over wat er leeft in Nederland, zei ik. Wat is er mis mee om dat in alle openheid te laten zien?’

Rituelenland 

Wat hem opviel, na het filmen van tientallen toespraken: Nederland is een land van rituelen, van links tot rechts, wit tot zwart, feest tot begrafenis. De oude zuilen zijn verdwenen en hebben plaatsgemaakt voor subculturen en bijbehorende gebruiken. ‘Het land is vergeleken met de verzuiling nog steeds vrij gesegregeerd: verder dan de grenzen van de eigen club komt men meestal niet. Maar het ene ritueel is niet verheven boven het andere – dat hoop ik in elk geval over te brengen.’

Soms miste Appel ook wel eens een toespraak, terwijl ‘ie achteraf perfect in de film had gepast. Het moment waarop de vader van de ingestorte Ajaxvoetballer Abdelhak Nouri in een emotioneel betoog een grote groep supporters bedankt voor hun steun, bijvoorbeeld. ‘Achteraf is geen optie voor mij. Ik was daar niet. Op andere plekken was ik weer wel. Zo gaat dat. Ik heb die beelden natuurlijk gezien, bij AT5, maar opnamen van nieuwszenders zijn bij dit soort gebeurtenissen altijd zo hapsnap. Als de toespraak klaar is wordt het beeld ook direct afgekapt, daar ben ik niet naar op zoek. Ik wil blijven filmen, laten zien wat er na de speech gebeurd. Als ik denk: híér gaat het om, dan heel lang dat beeld vasthouden.’

Een van de toespraken uit Sprekend Nederland.
Een van de toespraken uit Sprekend Nederland.
Een van de toespraken uit Sprekend Nederland.

Sprekend Nederland ging zaterdag in première op het Nederlands Film Festival en draait vanaf donderdag landelijk in de bioscopen.

Film-cv John Appel (1958)

1999 - André Hazes, zij gelooft in mij

2004 - The Last Victory

2009 - The Player

2012 - Wrong Time Wrong Place

2018 - Sprekend Nederland

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden