Boeken

Johan Norberg houdt een hartstochtelijk pleidooi voor liberaal kapitalisme ★★★☆☆

De Zweedse liberale denker Johan Norberg pleit hartstochtelijk voor de open samenleving en tegen protectionisme. Op de vraag hoe we de kloof in de moderne samenleving moeten dichten, volgt geen bevredigend antwoord.

null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko


De Chinezen hadden Amerika kunnen ontdekken. Aan het begin van de 15de eeuw voeren Chinese schepen naar Azië, de Arabische wereld en Afrika. Maar in 1433 besloot de keizer uit de Mingdynastie te stoppen met de zeevaart. Schepen werden verbrand, reisverslagen vernietigd om te voorkomen dat mensen opnieuw zouden gaan dromen over verre zeereizen.

Terwijl de ontwikkeling van China achter de Grote Muur stagneerde, begon Europa aan een periode van grote bloei. De Europeanen werden rijk omdat ze avontuurlijk en nieuwsgierig waren, risico’s durfden te nemen, handelden en openstonden voor invloeden van buitenaf. Sinds 1800 is de welvaart in de westerse wereld met 3.000 procent toegenomen, becijfert de Zweedse liberale denker Johan Norberg in zijn nieuwe boek Hoe een open wereld ons verder brengt. Toch waren ook de Europeanen in staat hun eigen glazen in te gooien. De vrede en welvaart van de 19de eeuw eindigden in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. De Europeanen sloten zich op in een agressief nationalisme. Een eeuw van technologische vooruitgang werd ingezet om elkaar op industriële wijze te vernietigen.

Misschien staan we nu op een vergelijkbaar punt, zegt Norberg. Door openheid, vrijhandel en globalisering zijn we rijker en vrijer dan ooit. Maar steeds meer mensen lijken bereid die welvaart op het spel te zetten, doordat ze vluchten in de bescherming en de geslotenheid van de eigen groep. Het is een recept voor protectionisme, economische krimp en uiteindelijk oorlog.

Voordelen van openheid

Daarom is het belangrijk om de voordelen van openheid in te zien en ons te weren tegen demagogen die bescherming beloven, schrijft Norberg. Hoe een open wereld ons verder brengt is een hartstochtelijk pleidooi voor het liberale kapitalisme van een auteur die eerder een lofzang op de globalisering en het bedrijfsleven schreef. Het boek kan op een stapeltje met werken waarin wordt betoogd dat de wereld er lang niet zo slecht voor staat als veel mensen denken. Verlichting nu en Ons betere ik van de Canadese psycholoog Steven Pinker zijn de bekendste boeken in dit genre. In Nederland schreef Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS, het interessante Met ons gaat het nog altijd goed, waarin hij onder meer betoogt dat de ongelijkheid in Nederland veel kleiner is dan vaak wordt aangenomen.

Op een zeer abstract niveau hebben deze denkers het grootste gelijk van de wereld. De armoede in de wereld is de afgelopen decennia afgenomen, vooral in Azië. In de westerse wereld hebben de meeste mensen het beter dan ooit. Wie dat niet gelooft, moet zich afvragen in welke periode hij liever had geleefd. Je zou kunnen verdedigen dat de jaren zestig en zeventig aangenamer waren, omdat de sfeer optimistischer was en de wereld minder om geld draaide. Het leven was echter veel soberder. De heropening van de terrassen zou in 1971 niet als een nationale bevrijdingsdag zijn gevierd, om de simpele reden dat de meeste mensen zelden tot nooit op een terras zaten. Je zou wel gek zijn, voor de prijs van een glas sinas had je thuis een hele fles!

Gelezen maar niet geloofd

De pleitbezorgers voor de huidige samenleving worden gelezen – dat geldt zeker voor Pinker – maar niet geloofd. Waarom zijn zo veel mensen ervan overtuigd dat de wereld achteruit holt, terwijl Pinker, Norberg en Van Mulligen met een batterij statistieken laten zien dat het allemaal best meevalt en dat we er in veel opzichten alleen maar op vooruit zijn gegaan? Los van het feit dat je over cijfers eindeloos kunt twisten, wordt het antwoord gegeven door Norberg zelf: ‘De pijnlijke waarheid is dat de openheid die het leven veiliger, rijker en gezonder dan ooit heeft gemaakt, heel lastig in stand is te houden. Openheid bezorgt ons vaak een ongemakkelijk gevoel en we zoeken naar een soort zekerheid en saamhorigheid die vrijheid niet kan waarborgen.’

Dat ‘ongemakkelijke’ gevoel wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door immigratie, het belangrijkste programmapunt van het neonationalisme waartegen Norberg zich verzet. Als burgers zich niet meer thuis voelen in hun ‘eigen’ land, zo bleek bij de Brexit, laten zij zich niet overtuigen door statistieken die het economische belang van immigratie aantonen.

Een open samenleving is ook een samenleving van concurrenten. Voor de liberaal Norberg is dat een goede zaak. Het is niet erg dat sommige ondernemers schatrijk worden, omdat ze de samenleving verder helpen met hun innovaties. Hij citeert de econoom William Nordhaus, die ooit uitrekende dat vernieuwers – denk aan Steve Jobs, Bill Gates, Elon Musk – gemiddeld 2,2 procent van de sociale waarde van hun innovaties zelf incasseren. ‘Dat zijn de miljarden waarover je leest. Maar dat is niets vergeleken met de 98 procent die de samenleving krijgt’, aldus Norberg.

null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

Hoe opener een samenleving, hoe gemakkelijker burgers uit verschillende groepen de kans krijgen om de top te bereiken. Dat heeft een keerzijde. ‘Sommige mensen zullen dit bedreigend vinden’, schrijft Norberg. ‘Niet alleen degenen die moeite hebben hun eigen rol te vinden, maar ook degenen die denken dat ze hem gevonden hebben maar bang zijn dat hun positie niet garandeert dat ze hun status in de toekomst zullen behouden.’

De open samenleving is een nerveuze samenleving, waarin posities nooit zeker zijn. Bovendien voelen veel burgers zich miskend. Zij zien hun eigen inkomen stagneren, terwijl een kleine elite zichzelf schaamteloos verrijkt. Relativerende statistieken – ‘de gemiddelde mens is rijker dan vijftig jaar geleden’ – zullen weinig indruk maken omdat ze niet appelleren aan gevoelens van angst en miskenning. Norberg en de boze burger schaken op verschillende borden.

Vechten of vluchten

De mens is een tweeslachtig wezen, schrijft Norberg, vanuit het evolutiepsychologische perspectief dat zo in de mode is. Enerzijds is hij handelaar, op zoek naar uitwisseling, avontuur en nieuwe ervaringen, bereid om met vreemden samen te werken tot wederzijds voordeel. Maar als hij zich bedreigd voelt, vlucht hij in tribalisme, het zoeken van bescherming bij de eigen ‘stam’. Dan kiest de mens voor vechten (zoeken naar vijanden) of vluchten (verschansen achter hoge muren). De impuls van de handelaar brengt vooruitgang, maar de tribale impuls is sterker, omdat hij zo belangrijk is om te overleven. Dat roept een ongemakkelijke vraag op, schrijft Norberg: ‘Hoe kunnen we zorgen voor een open, kosmopolitische wereld als we zo tribaal zijn?’

Volgens de evolutiepsychologie hebben groepen van meer dan honderdvijftig mensen een bindend verhaal nodig om samen te werken met vreemden, bijvoorbeeld in het verband van een natiestaat. Het probleem van de westerse samenleving is dat twee van die verhalen lijnrecht tegenover elkaar staan. Grofweg de helft van de bevolking kan zich best vinden in de open samenleving, in diversiteit, duurzaamheid en internationale samenwerking. De andere helft ziet die openheid als een bedreiging en zoekt de geborgenheid en bescherming van de natiestaat en de eigen cultuur.

Hoe kan deze kloof worden overbrugd? Juist bij het beantwoorden van deze vraag stelt Hoe een open wereld ons verder brengt teleur. In een kort slothoofdstuk begroet Norberg een paar oude bekenden – het basisinkomen, levenslang leren – en maant ons niet te luisteren naar demagogen. Het is te mager voor een thema waarover al zo veel geschreven is. Open is beter dan gesloten, dat is een waarheid als een koe. De vraag is echter: hoe kan een open samenleving haar burgers zo veel veiligheid bieden dat zij niet naar een gesloten wereld gaan verlangen? Er is meer denkwerk nodig, als we de Mingdynastie niet achterna willen gaan.

null Beeld Nieuw Amsterdam
Beeld Nieuw Amsterdam

Johan Norberg: Hoe een open wereld ons verder brengt. Uit het Engels vertaald door Pieter van der Veen en Chiel van Soelen. Nieuw Amsterdam; 400 pagina’s; € 27,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden