INTERVIEW

Johan Doesburg: 'Ik snak naar vrijheid'

Na 22 jaar regie en artistiek leiderschap vertrekt Johan Doesburg ( 59 )bij het Nationale Toneel. Het was tijd om plaats te maken, en het is mooi geweest. Met voldoening en verwondering kijkt hij terug op twee decennia ophef en vertier.

Beeld Ivo van der Bent

Het uitzicht is schitterend: vanuit de artiestenfoyer op de bovenste verdieping van het Zuiderstrandtheater in Scheveningen kijk je uit op de zee, de duinen en de haven. In dit nieuwe prefabtheatergebouw repeteert Johan Doesburg Genesis, een marathonvoorstelling van bijna 6 uur, gebaseerd op het eerste Bijbelboek. Het wordt zijn afscheidsvoorstelling van het Nationale Toneel; na 22 jaar gaat hij weg bij het Haagse gezelschap waarvan hij artistiek leider en huisregisseur was.

Naast de regisseur drie attributen: een pakje sigaretten, een asbak en een haarborstel. Roken en dat warrige, lange haar - het is zijn handelsmerk geworden. De assistent komt melden dat er een telefoontje is gekomen: in het gebouw mag niet worden gerookt. 'Ik heb heel veel kwaliteiten, maar roken is een zwak onderdeel', zegt hij laconiek. Tijdens het interview in de foyer steekt hij de ene na de andere op. De haarborstel blijft onaangeroerd.

Het Begin (1)

'Nee, ik ben niet religieus angehaucht. Het is absoluut niet mijn bedoeling met Genesis mensen terug de kerk in te krijgen. Mijn fascinatie voor de Bijbel zit hem in het literaire. Het zijn steengoede oerverhalen - probleem is dat alles er nogal compact in staat. Daar moet je in het theater dus iets mee doen. Bijvoorbeeld er een epische constructie van maken, vertellen, uitbeelden, sprongetjes maken in de tijd en soms grotesken inlassen. Bij ons wordt de Ark van Noach verbeeld door zes stoelen.'

Voor Johan Doesburg kent zowel de Bijbel als zijn voorstelling één groot thema: migratie. Men is voortdurend onderweg naar het beloofde land. Zijn mensen bereid grote risico's te nemen en conflicten aan te gaan om dat beloofde land te bereiken? Daar gaat het volgens Doesburg over: niet expliciet over Lampedusa, wel over migratie. 'Het thema van de op drift geraakte, zoekende mens is uitermate actueel. Mijn allereerste regie was De thuiskomst van Harold Pinter en mijn laatste hier wordt dus Genesis, wat 'de oorsprong' betekent. De cirkel is dus rond.'

Het Begin (2)

De theatercarrière van Johan Doesburg begon tumultueus. Als afstudeervoorstelling van de regieopleiding, hij was toen al 32, koos hij voor Fassbinders toneelstuk Het vuil, de stad en de dood. Het werd een van de grootste affaires in het naoorlogse toneel. Joodse demonstranten verhinderden de opvoering vanwege het vermeend antisemitische karakter van het stuk, acteur Jules Croiset deed bij wijze van protest of hij was ontvoerd, verhitte discussies, oplaaiende emoties, grote stukken in de krant. Iedereen wist in één klap wie Johan Doesburg was.

'Ja, maar niet op een leuke manier. Ik zit zelden om woorden verlegen, maar ik wist op een gegeven moment niet meer wat ik moest zeggen als ik weer een microfoon onder mijn neus kreeg geduwd. Het was te extreem wat er allemaal gebeurde, dat had ik niet bij elkaar kunnen verzinnen. Terwijl er niets mis is met dat stuk. Ja, er staan antisemitische passages in, maar die komen uit de mond van antisemitische personages, dus dat lijkt mij logisch.

'Fassbinder zette de Jood niet neer als een sympathiek personage. Maar moet een Jood die de Holocaust heeft overleefd per definitie sympathiek zijn? Is er nog te leven na de Holocaust als je Joods bent? Over dat soort vragen gaat het. De kritiek was dat mensen die de hel hebben overleefd met respect moeten worden behandeld en dat ik met mijn poten van die materie af moest blijven. Maar ik heb gekozen voor theater waarin ik niet van tevoren wil hoeven afvinken of het misschien onwelgevallig is voor groep X of Y.'

Na die periode moest hij geruime tijd afkicken van alle emoties. Hij putte kracht uit het feit dat er ook mensen waren die zich onomwonden vóór opvoering van Het vuil, de stad en de dood hadden uitgesproken, onder wie Karel van 't Reve, Ritsaert ten Cate en Gerardjan Rijnders. Als je zoiets durft te maken, dan ben je welkom bij ons - aldus Rijnders, toen artistiek leider van Toneelgroep Amsterdam. Later zou Doesburg bij dat gezelschap drie stukken regisseren: Mein Kampf, Vastgoed B.V. en Nirvana.

Beeld Ivo van der Bent

Het Begin (3)

Een laatbloeier in het theater. Pas op zijn 27ste schreef Doesburg zich in voor de regieopleiding aan de Amsterdamse theaterschool. Toen hij 20 was, wilde hij weliswaar al acteur worden, maar zijn pogingen op de toneelschool te komen, liepen op niets uit.

'Ik had zelfs drie toneelscholen aangeschreven: Maastricht, Arnhem en Amsterdam. In Arnhem werd ik niet links genoeg bevonden; we schrijven 1975, Lenin en Marx hingen daar aan de muur. In Maastricht ben ik weggelopen, want dat was me te veel zielenknijperij en daar was ik nog niet aan toe. In Amsterdam moest ik eerst een oriëntatiecursus doen, terwijl ik meteen al kwam aanzetten met een monoloog uit de Oresteia. Toen heb ik het theater maar begraven: ik was er te ongedurig voor en nog niet wijs genoeg.'

Als zoon uit een keurig Haags ambtenarengezin moest en zou hij een opleiding volgen. Dat werd de pedagogische academie. Daarna volgde een studie pedagogiek en MO Nederlands, beide niet afgemaakt. Baantjes op het ministerie en voor de klas. En parttime taxichauffeur, in Den Haag.

'In de taxi leerde ik een andere wereld kennen, het andere Den Haag. Van huis uit had ik een literaire voorkeur ontwikkeld: Wolkers voedde mij op mijn 13de op in de heteroseksualiteit, ik vond het een genoegen te grasduinen in de rijmschema's van Roland Holst. Maar ik ontwikkelde al snel ook een fascinatie voor de andere kant, een hang naar het duistere, de schaduwkanten van de stad. Ik kwam in het homoseksuele circuit terecht: drank en spullen, allemaal foute dingen, foute kroegen - allemaal uitgeprobeerd. Maar ik heb het overleefd, ik ben er niet in blijven hangen.'

Beeld Ivo van der Bent

Den Haag (1)

Na het behalen van het diploma regie en de naweeën van de Fassbinder-affaire werkte Doesburg onder meer bij Het Gebeuren, Teneeter en het Ro Theater. Gerardjan Rijnders haalde hem als gastregisseur binnen bij Toneelgroep Amsterdam. Ook maakte hij in eigen beheer producties als Grieks en 06; laatstgenoemde werd later verfilmd door Theo van Gogh. Maar Den Haag bleef aan hem trekken en hij bleef de hofstad trouw. Altijd is hij er blijven wonen en altijd in de stationsbuurt, tussen prostituees en louche kroegen.

'Toen ik in 1991 in Den Haag Grieks van Steven Berkoff had geregisseerd, toonde men ineens belangstelling voor mij, zowel vanuit De Appel als vanuit het Nationale Toneel. Ik koos voor het Nationale Toneel, waar Ger Thijs toen artistiek leider was. Ger raakte van slag toen de Koninklijke Schouwburg verbouwd moest worden en het hele gezelschap tijdelijk naar een leegstaand zwembad verkaste. Hij werd daar helemaal gek van, ik vond het genieten. Niet veel later vertrok hij. Ger noemde zich een homme de lettre, een man van de taal. Dat was hij ook: een goede bewerker en schrijver. Dat was meer aan hem besteed dan het regisseren of het leiden van een gezelschap.'

Na het vertrek van Thijs werd Doesburg in 1994 artistiek leider en dat is hij gebleven tot 2011, toen Theu Boermans bij het Haagse gezelschap werd aangesteld en Doesburg tweede man en huisregisseur werd.

Den Haag (2)

In zijn 22 jaar bij het Nationale Toneel heeft Doesburg veel klassieke en moderne repertoirestukken geregisseerd - van Hamlet tot Sarah Kane. Opvallend veel boekbewerkingen, waarin zijn literaire interesse en pedagogische kwaliteiten naar voren kwamen - Tirza van Grunberg, Het Stenen Bruidsbed van Mulisch, Mystiek Lichaam van Kellendonk en zo verder.

Doesburg is vaak geprezen om zijn acteursregie. Hij heeft gewerkt met Mark Rietman, Jeroen Willems, Hans Croiset, Ariane Schluter (even zijn geliefde, altijd zijn muze), Gijs Scholten van Aschat, maar ook steeds met jonkies als Sophie van Winden, Xander van Vledder en nu in Genesis met Reinout Scholten van Aschat en Hannah Hoekstra. Regelmatig wonnen acteurs in zijn regie belangrijke toneelprijzen.

'Dat is op de eerste plaats natuurlijk hun eigen verdienste, maar ik heb er zeker een aandeel in gehad. Ik hou van acteurs. Los van de nukken en de gebruiksaanwijzing die ze allemaal hebben, zijn het sensitieve, talige mensen, met gevoel voor humor en een rijke verbeelding. De kwetsbaarheid die het gevolg is van deze melange van eigenschappen doet mij vaak ontdooien.'

Beeld Ivo van der Bent

Dat hij nu in Den Haag vertrekt, heeft te maken met de komst van Theu Boermans, die een nieuwe artistieke koers vaart. Maar 'Does', zoals hij binnen het gezelschap wordt genoemd, is niet gedwongen op te stappen. Hij twijfelde zelf al: blijven of gaan. Nu hij 60 wordt, vindt hij de tijd rijp.

Doesburg: 'Ik heb destijds zelf geopperd Theu hier binnen te halen - hij liep los rond, had geen werk. Tegelijk wist ik dat het gezelschap daarmee een andere kleur zou krijgen. Er moesten acteurs weg met wie ik veel gewerkt had, anderen kwamen erbij. Zonder enige moeite heb ik toen een stap terug gedaan. Ik vond het ook wel prettig niet meer dagenlang te hoeven vergaderen, maar gewoon voorstellingen te kunnen maken. Ik moet hier even Theu de hemel in prijzen: toen hij hier kwam, mocht ik maken wat ik wilde. Ik kon De Prooi doen terwijl sommigen dat een niet te bewerken boek vonden, ik mocht Genesis maken, dat de groep een hoop geld kost en dat je never nooit kunt terugverdienen. Kijk, regisseurs zijn allemaal eigenheimers, maar Theu is zeker niet de slechtste - hij is aimabel, hij is een goede regisseur, heeft gevoel voor humor en relativeringsvermogen.

'Daarna kwam het moment dat ik besefte dat ik in de weg zat. Theu wilde zelf meer gaan regisseren, dat moest ook wel, en met mij erbij heb je er dan één te veel. Plaatsmaken dus, zonder wrok, zonder conflict. Soms is iets gewoon klaar. En daarbij komt: ik hang niet aan macht, totaal niet. Als ik geïnteresseerd zou zijn in macht, zou ik allang dood zijn. Ik functioneer bij de gratie van gezag.'

Carrière

Waar collega-theatermakers als Johan Simons (Münchner Kammerspiele), Ivo van Hove (Londen, New York en de rest van de wereld), Alize Zandwijk (Duitsland) en ook Theu Boermans (Soldaat van Oranje, ANNE en wie weet volgend jaar The Hunger Games) vaak buitenshuis en in het buitenland furore maken, is Doesburg altijd in en rond Den Haag gebleven.

Doesburg: 'Naar die collega's kijk ik met positieve jaloezie. Ik heb laatst iets kritisch gezegd over Theu's activiteiten buiten de deur en dat is me niet in dank afgenomen. Prachtig allemaal, die persoonlijke successen, en het is iedereen van harte gegund, maar waarom moet al die kwaliteit in het buitenland worden verzilverd? Mogen wij in ons eigen land daarvan niet profiteren? Dat zou namelijk zo goed zijn voor de sector. Dat iemand eens in de twee, drie jaar iets buiten de deur doet, oké, maar het is intussen meer regel dan uitzondering. Dat was de strekking van mijn kritiek. Tegelijkertijd realiseer ik me dat het misschien een nogal burgerlijke opvatting van mij is.'

Doesburgs stijl van theatermaken zou in Duitsland overigens goed aanslaan - het is nooit helemaal gladgestreken, vaak een tikkeltje duister en nogal intellectueel. Maar hij heeft het nooit geprobeerd, noch geambieerd.

Beeld Ivo van der Bent

'Zes weken op een hotelkamer ergens in een Duitse stad? Nee, dank u beleefd. Ik heb dat in Maastricht gedaan toen ik daar lesgaf: logeren op een zolderkamertje. Vreselijk.'

Rest de vraag waarom hij zich met zijn lichte hang naar het provocatieve al die tijd senang heeft gevoeld in dat keurige Den Haag. 'Ik denk niet dagelijks: wie zal ik nu weer eens provocatief gaan beledigen - daar ben ik niet mee bezig. Maar ik zoek wel graag de schaduwkanten op. Als Ger Thijs een Couperus deed, koos ik voor Troilus en Cressida, een van Shakespeare's meest gewelddadige stukken. Toen ik Blasted van Sarah Kane regisseerde met Ariane Schluter en Jack Wouterse vroeg men mij: waarom zo zwartgallig, waarom wil je dit maken? Nou, om het te begrijpen, te onderzoeken, om mijn eigen angsten te bedwingen.

'Overigens is Den Haag helemaal niet zo saai als wordt gedacht. Ook onder de keurige burgerij zijn genoeg mensen die graag naar andersoortig theater gaan. En ken je dat tv-programma Den Haag Vandaag? Dat heet niet Amsterdam Vandaag. Hier gebeurt het, hier worden de beslissingen genomen, hier wordt bepaald wie het geld krijgt dat in Amsterdam wordt uitgegeven. Achter onze keurige façades vinden geweldige wedstrijden plaats.'

Het Einde

'Straks ga ik de derde levensfase in, die kan nog dertig jaar duren of een paar maanden, we zullen zien. Financieel kan ik het nog een half jaar uitzingen, maar verder heb ik niets geregeld. Voorlopig hoef ik even helemaal niets, en ik snak naar vrijheid. Ik ben wel gepolst voor regies in de vrije sector, maar nog niet echt concreet. Ik zou les kunnen gaan geven en ik zou natuurlijk zelf iets kunnen initiëren, maar op dit moment ben ik er niet mee bezig. Als het helemaal fout gaat, verkoop ik mijn huis en trek ik bij mijn geliefde in. Of ik trek me terug in Drenthe en begin daar een amateurtheatergroep die de beste van Nederland wordt. Of een tweedehands boekwinkeltje op Kreta. Ze hebben daar enorme schulden, maar de zon schijnt er elke dag. Dan moet de materie zich maar aanpassen aan de geest.'

Genesis door het Nationale Toneel; première 18/4 in het Zuiderstrandtheater in Scheveningen. Daar t/m 24/5.

Zuiderstrandtheater

Het Zuiderstrandtheater tegen de duinen van Scheveningen is gebouwd als tijdelijke huisvesting voor het Residentie Orkest en het Nederlands Danstheater, toen werd besloten dat in Den Haag het nieuwe Spuiforum zou komen. Die plannen zijn intussen gewijzigd, maar het theater staat er en biedt de komende maanden onderdak aanGenesis. Tien acteurs nemen het publiek mee op een bijna zes uur durende reis (inclusief pauzes en maaltijd) door de eeuwenoude verhalen, van Adam en Eva in de Hof van Eden tot Jozef aan het hof van de farao.

Fotoreeks: Johan Doesburg

Zeven markante voorstellingen van Johan Doesburg (van de zestig die hij heeft gemaakt).

Het vuil, de stad en de dood van Rainer Werner Fassbinder. Aanvankelijk in 1988 vanwege vermeend antisemitisme afgelast, maar in 2002 alsnog opgevoerd; toen kraaide er geen haan naar. Op de foto zijn demonstranten te zien die in 1987 demonstreerden tegen de opvoering van het stuk. Beeld anp
Mein Kampf van Georg Tabori. Over Hitlers studentenjaren op een Weense kunstacademie; met Pierre Bokma (m) als op hol geslagen student. Beeld Kees de Graaff
Decadence van Steven Berkoff. Virtuoos acteren van Gijs Scholten van Aschat en Jacqueline Blom in genadeloze satire op de Engelse upperclass. Beeld Pan Sok
Mystiek Lichaam Gelaagde en hartverscheurende (en volgens sommigen antisemitische) roman van Frans Kellendonk werd groots theater. Met glansrollen van Hans Croiset en Jeroen Willems, verstrengeld in een getroebleerde vader-zoon-relatie. Beeld Pan Sok
Hamlet Shakespeare's klassieker met in de titelrol Gijs Scholten van Aschat, die eigenlijk al te oud was voor de opstandige puber, maar middelpunt werd in een gestileerde, strakke voorstelling, die zich afspeelde in een grote bak met grind. Beeld Pan Sok
Het huis van Bernarda Alba van Garcia Lorca. Familietragedie gespeeld als een danse macabre, met huiveringwekkende Anne-Wil Blankers als ongenaakbare mater familias. Beeld Pan Sok
De prooi naar het boek van Jeroen Smit. Mark Rietman als stoïcijnse ABN Amro-topman Rijkman Groenink in dé grote publiekshit van het Nationale Toneel in de afgelopen jaren. Beeld Carli Hermès
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden