Review

Joe Moran: Armchair Nation

In Groot-Brittannië wordt meer televisie gekeken dan waar ook in Europa. Joe Moran onderzoekt in zijn boeiende geschiedenis van de Britse tv hoe dat komt.

Bookcover Joe Moran.Beeld -

Een paar dagen na de overstap van analoge op digitale televisie, ruim twee jaar geleden, maakt de Engelse cultuurhistoricus Joe Moran een avondwandeling. Zijn boek over de geschiedenis van de Britse televisie nadert zijn voltooiing en bij wijze van beroepsdeformatie kijkt hij huiskamers in waar de gordijnen nog niet zijn gesloten. Hij ervaart een soort Droste-effect. In de Victoriaanse rijtjeshuizen wordt nog steeds massaal gekeken naar Coronation Street, de soap die al een halve eeuw het leven in een Victoriaanse straat te Manchester belicht. De officiële kijkcijfers bevestigen het. Coronation Street staat al sinds mensenheugenis in de topdrie van de best bekeken Britse tv-series.

De liefde voor 'Corrie', zoals de Britten de serie liefkozend noemen, zegt iets over het instinctieve conservatisme van de Britse tv-kijker. Net als het feit dat (inmiddels werkloze) antennes nog onverminderd in het Britse straatbeeld voorkomen. Er zijn honderden themakanalen, maar dat neemt niet weg dat de meeste Britse televisiekijkers trouw blijven aan de conventionele zenders en dan met name aan de daarop vertoonde oneindige soaps. De televisie is een onderdeel van het interieur. 'Als je bij thuiskomst het licht aandoet', zo citeert Moran een kijker in de jaren tachtig, 'kun je net zo goed de televisie aandoen.'

Leunstoelnatie
In Armchair Nation beschrijft Moran op chronologische wijze het ontstaan van de 'leunstoelnatie', een land waar de bewoners per dag meer dan vier uur televisie kijken. Geen Europees land scoort hoger. De liefde van de Britten voor de televisie is van alle tijden. In 1971 had 62 procent van de huishoudens geen telefoon, 31 procent geen ijskast, 10 procent geen wc binnenshuis, maar slechts 8 procent geen televisie. Geen wonder dat er een volksopstand dreigde toen er na de stakingen en de oliecrisis een avondklok voor de televisie werd ingesteld. Deze ging gepaard met een bijzondere voorlichtingscampagne: 'Be sure your baby is a wanted one.'

De naam van de soapstraat (coronation oftewel kroning) verwijst naar de eerste gebeurtenis waarnaar de Britten massaal keken. Op 2 juni 1953 waren liefst twintig miljoen tv-kijkers getuige van de kroning van Elizabeth. De woorden 'the moment of the Queen's crowning is come' van de 25-jarige presentator Richard Dimbleby maken sindsdien deel uit van het nationale geheugen. Aangezien er in 1953 welgeteld 2,7 miljoen toestellen in omloop waren, moeten er per televisie meer dan zeven Britten hebben gekeken. Moran tekent op hoe de kijklustigen elkaar met proviand en al in televisiekransjes opzochten. Dit massavoyeurisme was niet tot ieders genoegen. 'De wereld zou een fijnere plek zijn', zei de aartsbisschop van Canterbury, 'als de televisie nooit zou zijn uitgevonden.'

Dergelijke kritische geluiden, vooral uit de wat meer intellectuele hoek, zijn een constante in Morans boek. 'Televisie brengt de buitenwereld niet dichterbij, maar duwt hem verder weg', oordeelde de geliefde schrijver (en radiospreker) J.B. Priestley. 'Het is een moloch die voortdurende opoffering verlangt', schreef zijn collega Aldous Huxley, in wiens toekomstroman Brave New World de televisie de opium van het volk is. 'Een gratis nationale kinderoppas', noemde de journalist en columnist Peter Hitchens de beeldbuis.

Klein grijs monster
Gemengde gevoelens overheersten bij Dennis Potter. Toen hij voor het eerst een televisie zag, raakte hij betoverd en voorzag hij een emanciperend effect van het medium, maar later sprak hij over 'een klein, grijs monster dat als een kraker in onze huiskamers vertoeft'.

Potter had de hoop dat televisie zijn landgenoten zou bevrijden uit de greep van de gevestigde orde en die van de rioolpers. Met zijn serie The Singing Detective (1986) wilde hij zowel een mijnwerker als een professor aanspreken. Voor een deel is deze emancipatie geslaagd, zeker in de jaren zestig en zeventig. In deze Gouden Eeuw van de Britse televisie wist de BBC een ideale balans te vinden tussen informeren, amuseren en onderwijzen. Moran beschrijft het succes van de kunsthistorische serie Civilisation van Kenneth Clark (1969). De presentator dacht dat hij hallucineerde toen hij twee kruiers op station Charing Cross hoorde praten over de schilderijen van Caravaggio.

Niettemin blijkt de Britse televisiekijker een onveranderlijke voorkeur te hebben voor amusement, continuïteit en alledaagsheid. Steeds weer zijn omroepbazen verrast over het blijvende succes van komedies (Only Fools And Horses), spelletjes en sportprogramma's (bovenal snooker), reportages over het buitenleven (One Man And His Dog, over schaapherders en hun honden) en natuurlijk de eeuwigdurende soaps, waaronder het over meer dan driehonderd afleveringen uitgesmeerde Crossroads. 'De enige mensen die het leuk vinden zijn de mensen', schreef een criticus over laatstgenoemd programma.

Ongekleed eiland
Veel belangstelling toont Moran, die eerder boeken schreef over de autocultuur en over een gemiddelde dag in het bestaan van een Brit, voor de vraag wat de telemanie zegt over de natie. Het succes heeft te maken met wat de journalist Anthony Sampson eens 'het teruggetrokken en onuitgesproken leven der Britten' noemde. Graag sluiten ze zich op in het kasteel dat 'eigen huis' heet, om daar te kijken naar het gemeenschapsleven in Coronation Street. In den beginne koesterden privacygevoelige eilandbewoners twijfels bij een televisie in huis - een enkeling durfde zich niet om te kleden als de verrekijk aanstond - maar al snel groeide hij uit tot de ideale gast.

Eentje die tegelijk wel en niet aanwezig is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden