Reportage Filmfestival Venetië

Joaquin Phoenix zet met zijn joker het Venetië Filmfestival in vuur en vlam

Joaquin Phoenix als Joker in de gelijknamige film.

Joker, opgenomen in de 21 films tellende competitie van het Venetië Filmfestival, vertelt de wordingsgeschiedenis van Batmans aartsvijand Joker, wat in de strips noch op film eerder werd verkend.

Het is fijn om Joaquin Phoenix even normaal te zien lachen, bij de presentatie van Joker, zaterdagmiddag in Venetië. Voorafgaand aan de opnamen van de eerste superheldenfilm met een hoofdrol voor het kwaad (en zonder superheld) bestudeerde de 44-jarige Amerikaanse acteur video-opnamen van mensen met een oncontroleerbare pathologische lach; een neurologische aandoening. En Phoenix is een uitmuntend student.

Zelf twijfelde de acteur eerst nog aan zijn krankzinnige, afwisselend holle, droeve en extatische clownslach. Toen ze de rol bespraken, had regisseur Todd Phillips gezegd dat het moest klinken alsof het grinniken de Joker ‘bijna pijn’ doet. ‘Ik dacht dat het me niet zou lukken’, zegt Phoenix, doodserieus. ‘Ik oefende in mijn eentje en vroeg toen Todd bij me langs te komen, om mijn lach auditie te laten doen. Ik moest het op commando kunnen, vond ik. Met iemand tegenover me.’

Phillips: ‘Ik zei: je weet dat je de al rol hébt, toch?’

Identiteit

Joker, opgenomen in de 21 films tellende competitie van het Italiaanse filmfestival, transporteert de clown uit de comic naar het realistische genre van de Amerikaanse neonoirs en grotestadsfilms uit de jaren zeventig, zoals Serpico en Taxi Driver. De wordingsgeschiedenis van Batmans aartsvijand speelt zich wel af in het fictieve Gotham, dan nog zonder vleermuisvigilante. Die wordingsgeschiedenis is noch in de strips nog op film eerder verkend. Phoenix is virtuoos als de psychisch verwarde inhuurclown Arthur Fleck, die gebukt gaat onder de schijnbare onverschilligheid van zijn medemens. Nadat hij in een metro drie agressieve beursknullen omlegt, ontdekt hij dat het moorden hem iets verschaft wat hij nooit bezat: een identiteit, of een invulling van zijn leven. De man – of clown – wordt eindelijk opgemerkt.

Joaquin Phoenix en regisseur Todd Phillips op de rode loper voor ‘Joker’. Beeld Getty Images

‘Voor mij is Joker niet heel anders dan wat ik eerder heb gemaakt’, zegt Phillips, die als regisseur van de vrijgezellenfeestkomediereeks The Hangover niet eerder werd uitgenodigd voor de competitie van een zo prestigieus festival als dat van Venetië. ‘Uiteindelijk zijn het allemaal films met een begin, midden en eind. Ik ben wel beïnvloed door de grote karakterstudies uit de jarenzeventigcinema. Ik dacht al langer: waarom zou dat niet kunnen met de comicwereld? Echt diep ingaan op een personage. Of mijn film effect zal hebben op andere comicverfilmingen? Dat kan ik niet zeggen. Ik denk dat de huidige superheldenfilms het heel goed doen, ze hoeven niet per se te veranderen.’

Makkelijk was het niet, om DC (van de comics) en de overkoepelende Warner-studio van een nieuw soort genre script te overtuigen. ‘Maar uiteindelijk lieten ze ons precies doen wat we wilden.’ De gok - iemand met middelgroot budget (50 miljoen euro) een vrijere hand geven met een van de bekendste stripfiguren - kán gunstig uitpakken, gezien de eerste jubelreacties en nu al kolossale online belangstelling van de comicfilmfans. Eindelijk is DC eens spraakmakend en vernieuwend, en niet het superheldencollectie van comicconcurrent Marvel, dat door Disney zo succesvol wordt uitgebaat.

Gebrek aan empathie

Phoenix haalde zijn lijf zozeer door de mangel voor deze nieuwe rol, dat dat een (enge) bezienswaardigheid wordt. Als de joker danst - en deze joker danst graag - ontwaren we een ballet van rib, jukbeen en schouderblad onder ruimvallend groezelig vel. ‘Als je zo veel gewicht verliest in korte tijd’, zegt Phoenix in Venetië, ‘beïnvloedt dat je psychische gesteldheid.’ Met een lachje: ‘Je wordt écht gek.’

Hij oogt nu weer op gewicht en gezond. Hooguit wat onrustig, maar dat is zijn normale doen bij publieke optredens: grote groepen mensen maken hem nerveus, kleine overigens ook. Phoenix, de jongere broer van de in 1993 aan een overdosis overleden acteur River Phoenix, werd al drie maal genomineerd voor een Oscar (Gladiator, Walk the Line,The Master), maar won nooit. Als joker kent hij voorname en veelsoortige voorgangers: Jack Nicholson speelde de clown als geëxalteerde sadist in Batman (1989), Heath Ledger won postuum een Oscar voor zijn sublieme duistere spel als geschminkte anarchist in The Dark Knight (2008).

Phillips: ‘Onze joker is er niet op uit om de wereld in de fik te steken. Hij wil mensen oprecht aan het lachen maken, vrolijkheid brengen. En dan... maakt hij wat slechte beslissingen. Het gebrek aan empathie in zijn wereld, en ook in de periode waarin wij nu leven, is een groot thema in de film.’

Nederlandse activiteit

Halverwege de 76ste editie van het festival zijn er al wat titels die het goed doen in de journalistenpeilingen en publiekspolls. Zoals Joker, maar ook Marriage Story van de regisseur Noah Baumbach. Marriage Story is, samen met The Laundromat met Meryl Streep en Gary Oldman, een van de twee films die door Netflix zijn aangeleverd en opgenomen in de Gouden Leeuw-competitie, maar waarvan het afwachten is of ze ook in de (Nederlandse) bioscoop worden uitgebracht. In de wrange echtscheidingskomedie, die aan het gemoed knaagt, zetten echtscheidingsjuristen Scarlett Johansson en Adam Driver een uiteengaand echtpaar met jong kind op verregaande wijze tegen elkaar op. Artistieke waardering is er voor het weer heel anders verscheurde gezin in Pablo Larraíns Ema. In de nieuwe film van de gevierde Chileense cineast (o.m. Jackie), geeft een danseres (Mariana Di Girólamo) haar adoptiezoontje terug aan de instanties. Met dans, strategische seks en een vlammenwerper tracht ze de gebroken gezinssituatie vervolgens te herstellen.

Alhoewel er dit jaar geen films van Nederlandse regisseurs zijn opgenomen in het festivalprogramma, is er wel enige Nederlandse activiteit. Acteur Daan Schuurmans bezocht het festival vanwege zijn bijrol als Eurogroup-voorzitter Jeroen Dijsselbloem in het Frans-Griekse drama Adults in the Room. De film van cineast en geboren Griek Costa-Gavras (86) is gebaseerd op de memoires van Yanis Varoufakis, oud-minister van de door Europa aan banden gelegde gierende Griekse financiën. De film is niet opgenomen in de competitie voor de Gouden Leeuw. 

Meryl Streep en Gary Oldman bij ‘The Laundromat'. Beeld Getty Images

Zwarte grap

‘Dit is een vermakelijke, flitsende en lollig vertelde, zéér zwarte grap – een grap ten koste van ons allemaal’, sprak Meryl Streep zondagmiddag in Venetië, over haar aandeel in over Steven Soderberghs pamflettistische witwasdrama The Laundromat, over de in 2016 onthulde Panama Papers. De actrice speelt een gepensioneerde weduwe die financieel slachtoffer wordt van het woud aan anonieme papieren bedrijven. Gary Oldman en Antonio Banderas schmieren als de zelfgenoegzame, aartsluie en schatrijke trusthandelaars.

Onfrisse derden

Mediaondernemer Derk Sauer is - gewoon als zichzelf - veelvuldig te zien en horen als commentator in Citizen K, een documentaire over de Russische oud-oligarch Michail Khodorkovksy. De 56-jarige in ongenade gevallen oliemiljardair, die zijn fortuin maakte tijdens het post-Sovjet-‘gangsterkapitalisme’ en vanwege zijn kritiek op Poetin tien jaar werd opgesloten, woont sinds zijn vrijlating in 2013 noodgedwongen in Londen, vanwaar hij de Russische oppositie steunt. Khodorkovsky is eregast op de première van de film van regisseur Alex Gibney (Taxi to the Dark Side, Oscar in 2008), die tegenover hem toch zeker niet onkritisch is. ‘Ik denk dat het een eerlijke film is’, zegt de Rus hier zondagmiddag over tegenover een groepje journalisten. ‘Alex’ film kun je onmogelijk laten zien in Rusland: daar bestaat enkel zwart en wit.’

Om te voorkomen dat Sauers uitgeverij Independent Media onder druk kon worden gezet door onfrisse derden, besloot de in Moskou gevestigde Nederlander in de jaren negentig wat aandelen te verkopen aan de destijds zo machtige oligarch. ‘Ja, dat hoorde ik hem ook zeggen in de film’, zegt Khodorkovsky, minzaam lachend. ‘Toen Derk naar me toe kwam destijds, zei hij slechts: ik heb geld nodig. Het heeft me winst opgeleverd, een goede deal voor mij.’

Citizen K zal later dit jaar worden vertoond op International Documentary Filmfestival Amsterdam; Derk Sauer is voorzitter van het festivalbestuur. Joker is vanaf 3 oktober te zien in de Nederlandse bioscoop.

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden