Film Joker

Joaquin Phoenix voegt een nieuw, verontrustend hoofdstuk toe aan het verhaal van Batman-schurk de Joker

Joaquin Phoenix als Arthur Fleck in Joker. Beeld Niko Tavernise

Acteur Joaquin Phoenix verkent de diepste krochten van de ziel voor zijn rol als de Joker. Eindelijk leren we iets over de duistere achtergrond van de getroebleerde schurk. 

Je kijkt naar Joaquin Phoenix in Joker en concludeert: die zou zo in Let There Be Light kunnen. Dat is een documentaire van John Huston uit 1946, gemaakt in opdracht van het Amerikaanse leger. Huston doet verslag uit een psychiatrisch ziekenhuis op Long Island, New York. De patiënten zijn allemaal oorlogsveteranen, mentaal ernstig beschadigd, slachtoffers van een shellshock. De documentaire van 58 minuten – in gerestaureerde vorm terug te vinden op YouTube – was dermate indringend dat hij tot 1981 door de Amerikaanse legertop slechts in gecensureerde vorm mocht worden vertoond.

Onwillekeurig moet je bij Joker denken aan die Huston-film. Joaquin Phoenix speelt de hoofdrol zo intens dat je er gerust het halve handboek DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) op kunt loslaten, het classificatiesysteem van de internationale psychiatrie. Denk aan: schizofrenie, bipolaire stemmingsstoornissen, disruptieve impulsbeheersing en zo verder. Bij de Joker zien we ook nog eens het zogeheten pseudobulbar effect: pathologisch lachen op de vreemdste momenten, ook wel omschreven als emotionele incontinentie. Die lach gaat eerst door merg en been, en verandert dan in een hysterische huilbui.

Psychiatrische patiënt

Joaquin Phoenix (44) raadpleegde het handboek al eens voor zijn ‘terug uit de oorlog’-hoofdrol in Paul Thomas Andersons The Master (2012), en aan zijn Joker heeft hij nog wat extra trauma’s toegevoegd. Dieper graven in de eigen ziel dan Phoenix hier doet, kan feitelijk niet. En alles bloedserieus hè? Wij voelen ons bijna voyeurs van een psychiatrische patiënt. Geen wonder dat in de film het Arkham Asylum opduikt, het psychiatrische ziekenhuis van Gotham City, de stad waar de Joker en Batman en al die personages wonen.

Joaquin Phoenix als Arthur Fleck in Joker. Beeld Niko Tavernise

Toen Warner Bros de film in augustus 2017 aankondigde, met Todd Phillips als regisseur, dachten stripfans: ha, leuk, de Joker krijgt zijn eigen deeltje. Welverdiend ook, want hij is Batmans klassieke vijand. En Batman zelf heeft nu wel even genoeg films, tv-shows en animatiereeksen – meer dan 30 titels in totaal.

Maar een vrolijke fuif-Joker met grappen en grollen en tongue-in-cheek geweld, daar had Joaquin Phoenix geen zin in. Kon ook niet meer nadat Heath Ledger in Cristopher Nolans The Dark Knight (2008) het personage al onvermoede diepten had gegeven. De hele Batman-trilogie van Nolan was veel duisterder en grimmiger dan we van Batman gewend waren. Telkens gaf de Joker in de film een andere verklaring voor zijn verminkte gezicht en uitgescheurde lippen. De ene keer had zijn drankzuchtige vader hem (‘Waarom zo ernstig, zoon? Laten we eens een glimlach op dat gezicht toveren’) met een mes bewerkt, de volgende keer vertelde hij doodleuk dat hij het zelf had gedaan door op een scheermesje te kauwen.

De Joker verzint het waar je bij staat, maar veel van zijn achtergrond bleef tot op heden ongewis. Heeft hij werkelijk de ouders vermoord van miljardairszoon Bruce Wayne, die daarom Batman werd? En heeft Batman de kruimelcrimineel Jack Napier in een vat chemicaliën gegooid, waardoor diens huid bleek werd zijn haar groen, en hij zichzelf uitriep tot de Joker? Niets is zeker, want de Batman-boeken en films spreken elkaar geregeld tegen. De nieuwe film werpt licht op de zaak. Van cliniclown en mislukte stand-upcomedian tot haatdragende engel der wrake. De Joker van Joaquin Phoenix radicaliseert in hoog tempo. En ergens kun je hem in zijn gekte ook nog wel volgen.

Zo is Joaquin Phoenix het voorlopige eindstation van het Joker-personage, na een lange reis. Een verrassend literaire weg. Zijn oervorm duikt al op bij Victor Hugo. Hij schreef in 1869 de roman L’Homme qui rit, een melodrama over de figuur Gwynplaine, zoon van een man die de koning heeft verraden. Voor straf laat de vorst een permanente glimlach op het gezicht Gwynplaine kerven, hij heeft er later in het circus succes mee, geschminkt en al.

Lees ook de filmrecensie van Floortje Smit. Zij gaf Joker vier sterren. 

De Joker van Victor Hugo

Op dat boek werd een stomme Amerikaanse film gebaseerd: The Man Who Laughs (1928), geregisseerd door de Duitse expressionist Paul Leni. Op het affiche zien we hoofdrolspeler Conrad Veidt met een diabolische glimlach. Deze plaat inspireerde Batman-scheppers Bob Kane, Bill Finger en Jerry Robinson in 1940 tot de Joker. Eigenlijk had de slechterik al snel het loodje moeten leggen, maar het personage was zo krachtig dat zijn scheppers besloten hem te laten voortleven.

Goddank, denk je dan. Wat is Batman zonder een gelijkwaardige rivaal? Dan worden de verhalen wel heel voorspelbaar (Batman wint altijd). Vanaf die eerste strips doet de Joker wat hij het beste doet: chaos veroorzaken, moorden voor zijn plezier en Batman en Robin dwarszitten. Anders dan die andere types uit het DC Comics-universum bezit de Joker geen bovennatuurlijke krachten. Wel worden hem een geniaal brein, kennis van chemie en belangstelling voor beeldende kunst toegedicht. Ook verzint hij voor iedere nieuwe misdaad een gadget – speelkaarten met scheermesjes, dodelijke handbuzzers, bedwelmend groen gas uit kunstbloemen. En maar lachen…

Joaquin Phoenix als Joker in Joker. Beeld Niko Tavernise

De meeste weerstand ondervond de Joker niet van Batman en Robin, maar van de Comic Codes Authority, een club die in 1954 in werd opgericht om beeldverhalen kindvriendelijker te maken. Deze organisatie was ook de reden waarom de Joker in de campy tv-serie Batman uit de jaren zestig (die met Adam West) maar een flauwe afspiegeling is van zijn subversieve zelf. De Joker wordt gespeeld door Cesar Romero, en lijkt behoorlijk onder de plak te zitten bij die andere criminele mastermind, de Penguin.

Geen stripfiguurtje meer

Nota bene twee Britten gaven in 1988 de Joker zijn rechtmatige plek binnen de hiërarchie van Gotham City terug. Het inmiddels klassieke stripalbum Batman – The Killing Joke van scenarist Alan Moore en illustrator Brian Bolland zoomde in op het schimmige verleden van de Joker. Alle daaropvolgende Batmanfilms hebben elementen uit deze biografie gebruikt, tot het lijntje van de Joker als geflopte stand-upper aan toe.

In de versie van Joaquin Phoenix is hij allang geen stripfiguurtje meer, hij is de Comic Codes Authority ver voorbij. Hij is net zo levensecht als de depressieve Vietnamveteraan Travis Bickle in Taxi Driver (1976), hij is een eenzame en tragische figuur, hij heeft de Joker afgeschminkt. Zozeer zelfs dat men zich links en rechts paniekerig afvraagt of hij mensen in de echte wereld niet op rare ideeën gaat brengen – vreemder hebben we het in het twittertijdperk niet eerder meegemaakt (het is maar een film, mensen, een fantasie). Woonden we allemaal in Gotham City, dan zou de Joker zeer tevreden zijn dat-ie op zijn oude dag nog zoveel schrik weet aan te jagen.

Joaquin Phoenix als Arthur Fleck in Joker. Beeld Niko Tavernise

5 Jokers

1. Cesar Romero

Cesar Romero als Joker in de tv-serie Batman

Door zijn Cubaanse wortels werd de New Yorker Cesar Romero (1907-1994) vaak gecast als archetypische latin lover. Toen hij in 1965 werd gevraagd voor de rol van de Joker in de Batman-tv-serie, stelde hij een voorwaarde: zijn geraffineerde snorretje mocht er niet af. Dat zie je dan ook gewoon nog doorschemeren onder zijn wit geschminkte gezicht. Vervreemdend effect.

2. Jack Nicholson

Jack Nicholson als Joker

In Tim Burtons Batman (1989) is Jack Nicholson de Joker. En hij pakt dat op zijn Nicholsons aan: grotesk. Zie: de scène waarin hij in het Gotham Museum of Art de onvervangbare kunst van Vermeer, Degas en Rembrandt sloopt. De schreeuwende paus van Francis Bacon blijft gespaard, die is wel naar de smaak van de Joker.

3. Heath Ledger

Heath Ledger als Joker in The Dark Knight (2008)

Postuum kreeg de op 22 januari 2008 overleden Heath Ledger een Oscar voor zijn spel als Joker in The Dark Knight (2008), hij was absoluut de beste tot dan toe. Schmierend trekt hij door Gotham City en snauwt tegen zijn collega-boeven: ‘Het enige waar jullie aan denken is geld. Deze stad verdient betere criminelen.’

4. Mark Hamill

De geanimeerde Joker, ingesproken door Mike Hamill

Voor altijd Luke Skywalker uit Star Wars, maar als stemacteur zeer geliefd als de Joker: Mark Hamill. Hij begon daarmee in Batman: The Animated Series (4 seizoenen; 85 afleveringen), en ook in elk nieuwe Batman-computerspel is hij weer van de partij.

5. Jared Leto

Jared Leto als The Joker in Suicide Squad (2016).

In de rommelige superheldenfilm Suicide Squad (2016) speelt Jared Leto de Joker. Zijn uiterlijk houdt het midden tussen Johnny Rotten van de Sex Pistols en een creatie van David Bowie, maar echt helpen doet het niet. Margot Robbie als zijn vriendinnetje Harley Quinn is een stuk leuker.

De beste films van Joaquin Phoenix

Samen met zijn in 1993 overleden oudere broer River Phoenix begon Joaquin al begin jaren tachtig als kindacteur. Van zijn volwassen loopbaan is dit zijn (beknopte) filmografie

To Die For (1995; regie: Gus Van Sant).

The Yards (1999; James Gray)

Gladiator (2000; Ridley Scott)

Quills (2000; Philip Kaufman)

Walk the Line (2005; James Mangold)

Reservation Road (2007; Terry George)

The Master (2012; Paul Thomas Anderson)

Her (2013; Spike Jonze)

Inherent Vice (2014; Paul Thomas Anderson)

Don’t Worry, He Won’t Get Far on Foot (2017; Gus Van Sant)

Mary Magdalene (2017; Garth Davis)

The Sisters Brothers (2018; Jacques Audiard)

Joker (2019; Todd Phillips)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden