'Jij verkaast', briest een klasgenoot verwijtend

De Toneelmakerij trekt scholen langs met hun voorstelling Nadia, over een meisje dat zich verscheurd voelt tussen haar omgeving en haar afkomst. Het roept op verschillende scholen verschillende reacties op.

De voorstelling Nadia wordt opgevoerd op scholen. Beeld Bart Grietens/de Toneelmakerij

Links struikel je over rugzakken, rechts over een bak vol opgerolde, topografische wandkaarten. Het Osmaanse rijk en de Hitlerdictatuur hangen aan de muur. In dit lokaal van het Ichthus Lyceum in Driehuis, een dorp bij Velsen in de provincie Noord-Holland, wordt normaliter maatschappijleer gegeven. Nu is het deurraampje afgeplakt, al steekt een docente halverwege de voorstelling haar hoofd brutaal om de hoek.

Voor dertig leerlingen - de jongens met gelkuifjes op de achterste rij - spelen twee jonge actrices de klassenvoorstelling Nadia van De Toneelmakerij. Ze gooien hun rugzak op de stapel. Praten over het geschiedeniswerkstuk dat ze moeten maken, over de hulp van Amerikanen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Appen op hun telefoon. Hun chatgeschiedenis verschijnt op twee videoschermen.

Witte school

Zo lees je mee met de online-ontmoeting van Nadia (Jouman Fattal) en Brahim; hij noemt haar 'zuiver' en 'mooi' en rept over broeders en zusters in het Kalifaat, waar iedereen gelijk is en hij de tranen van haar wangen zal kussen. Het brengt haar in verwarring, haar ouders en vriendin Anna weten niets van haar zoektocht naar 'de wortels van de pure islam'. Op het andere scherm verschijnen reacties op het gezondheidsblog van de 15-jarige Anna (Stefanie van Leersum). Is haar strakke truitje te bloot voor haar profielfoto op FANNAtiek.nl?

Een Ichthus-leerling zoekt razendsnel op haar telefoon en stuit verrast op een site met die naam. Niemand van de brugklassers googlet met Nadia mee.

Het Ichthus Lyceum is een witte school, bevestigt Midas Koops, de 32-jarige docent drama & nieuwe media, die De Toneelmakerij met Nadia uitnodigde. 'Van de 250 brugklassers draagt er één een hoofddoek. Het gros is onbekend met woorden als kalifaat, halal en haram. Ik wil dat ze zich verdiepen in hoe radicalisering kan beginnen. Dat het niet om zonderlingen gaat die besluiten naar Syrië te reizen, maar om leeftijdgenoten die vanuit hun perspectief en identiteit onrecht ervaren en extremer gaan denken. Deze verhalen halen zij niet uit journaalbeelden.'

Jouman Fattal en Stefanie van Leersum in Nadia. Beeld Bart Grietens/de Toneelmakerij

Maatschappelijke betrokkenheid

Vorig jaar, zegt Koops, hebben ze gediscussieerd naar aanleiding van klassenvoorstelling Jamal van diezelfde Toneelmakerij, over een onhandelbare jongen die uit woede over de behandeling van zijn gevluchte ouders dreigt een aanslag te plegen. Net als Jamal is Nadia geschreven en geregisseerd door Daniël van Klaveren (33). Ter voorbereiding las hij boeken over radicalisering en sprak met onder anderen een oud-wijkagente uit Gouda met kennis van de motieven van dertig radicaliserende meisjes uit haar voormalige wijk.

Nadia doet denken aan de veelgeroemde film Layla M., over een radicaliserende Marokkaanse vwo-scholiere uit Amsterdam. Maar bij Van Klaveren is de hoofdpersoon zachter en minder een buitenbeentje. Anna en zij blijven elkaar zien, ook al begrijpen ze elkaar steeds minder.

Volgens Van Klaveren gaat het bij radicaliserende meisjes vaak om maatschappelijke betrokkenheid. 'Ze voelen onrecht, willen iets doen tegen corruptie, zijn vatbaar voor activisme. Wie hun een nieuwe orde belooft, krijgt hen mee. In een andere omgeving had het tot extreem milieuactivisme kunnen leiden.'

Loyaliteitsconflict

Nadia wordt door Fattal neergezet als slim en aardig. Ze raakt in een loyaliteitsconflict: anderen drukken haar in het fanatieke moslimkamp als bijvoorbeeld weer eens een aanslag is gepleegd. Maar thuis moet ze haar afkomst juist verloochenen om aan westerse verwachtingen te voldoen. Ze verwijt haar Arabische ouders de beste 'kaaskop' te willen zijn, zonder dat ze ooit voor Nederlander zullen worden aangezien. Als familieleden omkomen bij een Amerikaans bombardement in het Midden-Oosten, knapt er iets in haar. Hoe kan ze diezelfde Amerikanen in haar werkstuk nog hulpvaardig noemen? Precies op dat gevoel van onrechtvaardigheid speelt de chattende Brahim handig in. De voorstelling eindigt met een telefoonnummer voor een lift naar het zuiden.

In Driehuis valt na de voorstelling op dat de adviezen die leerlingen de vriendinnen op stickerbriefjes mogen geven vooral aan Anna worden gericht. Die had naar de politie moeten gaan, Nadia's contacten met het kalifaat moeten blokkeren, haar moeten bewaken, 'zodat ze niet weg kón lopen'. Slechts één meisje merkt op dat de vertrouwensband tussen de vriendinnen intact blijft, ook al keuren ze elkaars veranderende interesses af.

Hoe anders zijn de reacties een week later, op het Calandlyceum in Amsterdam, een school met 1.900 leerlingen van wie meer dan de helft niet-Westerse ouders heeft. Daar sissen ze bij elk woord over de profeet. 'Kuffar' fluistert iemand, wanneer Anna afgeeft op Nadia's geloofsideeën.

Opvallend veel meisjes identificeren zich hier met Nadia, wanneer wordt gevraagd wie zich net als zij 'geen kind van hier' voelt, met als argument: 'blauwe ogen mogen altijd meer'. Wanneer één meisje met hoofddoek alsnog naar Anna's 'kind-van-hier'-kamp schiet, krijgt ze van haar Marokkaanse vriendin de volle laag: 'Jij verkaast', briest het meisje verwijtend. Dan gaat de onverbiddelijke schoolzoemer.

De Toneelmakerij: Nadia, t/m 4/4 op middelbare scholen. Vrije voorstellingen op 19 en 20/3 in Amsterdam.

Films en voorstellingen over radicalisering

De voorstelling JIHAD (regie Daria Bukvic), over drie vrienden die zich niet meer thuisvoelen in Nederland, maar tijdens hun reis naar Syrië ontdekken dat oorlog geen computerspelletje is. T/m 12/4 in diverse theaters.

In Theater De Vaillant en Theater a/h Spui speelden jongeren uit de Haagse Schilderswijk de afgelopen weken De strijders, om het beeld rond radicalisering een andere connotatie te geven, bijvoorbeeld extreme interesse in computers.

De film Layla M. van regisseur Mijke de Jong en scenarist Jan Eilander zit een voor de jihad geronselde Marokkaanse vwo-scholiere (gespeeld door Nora El Koussour) dicht op de huid in haar gevoel nergens helemaal thuis te zijn.

Nadia speelt in vijf Europese landen: Duitsland, Italië, Noorwegen, Frankrijk en België. Vorig jaar maakte Daniël van Klaveren de geroemde voorstelling Jamal, over de clash tussen een gekwetste mentor en een lastige Irakese jongen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden