INTERVIEW

Jia Zhangke waarschuwt China met zijn films

De economie groeit absurd hard, het gaat je voor de wind, je noemt je zoon Dollar. Wat doet dat met de smaak van liefde?

Jia Zhangke, regisseur.

Jia Zhangke, sinds ruim tien jaar de belangrijkste filmmaker van China, is de eerste om het toe te geven: 'Misschien ben ik gewoon oud aan het worden.'

Met zijn achtste speelfilm, Mountains May Depart, zorgt de regisseur - 45 jaar pas, met het uiterlijk van een dertiger - in elk geval voor een keerpunt in zijn oeuvre. Waar Jia voorheen eenlingen opvoerde die worden vermorzeld door het monster van de economische vooruitgang dat China in zijn greep heeft (met het boze en in China nooit officieel uitgebrachte geweldsdrama A Touch of Sin uit 2013 als hoogtepunt), maakt hij met Mountains May Depart in de eerste plaats een relatiedrama. Jia trekt zijn bokshandschoenen uit, onderzoekt de liefde en hoe menselijke keuzen die liefde beïnvloeden. 'Blijkbaar ben ik op een leeftijd beland waarop ik mij over dit soort zaken zorgen maak', zegt hij.

Jia bedacht een ambitieuze drieluikstructuur, waarin de driehoeksverhouding tussen Tao (gespeeld door Tao Zhao, echtgenote van Jia en terugkerend hoofdrolspeelster in zijn films), een arme mijnwerker en een steenrijke zakenman zich afspeelt in drie verschillende perioden, van 1999 via 2014 naar 2025. Je zou het een melodrama kunnen noemen. Of een variant op het briljante Amerikaanse familiedrama Boyhood, aangezien Jia enkele beelden uit het eerste hoofdstuk reeds in 1999 filmde.

'Ik begin niet in 1999 omdat ik slechts het gevoel van ontluikende liefde wil verkennen', zegt de regisseur tegen een handjevol journalisten, op een zonnig dakterras tijdens het filmfestival van Cannes. Een tolk vertaalt zijn antwoorden in bondige alinea's. 'De gebeurtenissen in 1999 krijgen pas met terugwerkende kracht hun volledige betekenis. Ik vraag mij vooral af hoe die gevoelens van liefde evolueren naar 2014 en uiteindelijk 2025. De smaak van liefde verandert van onschuldig en zoet naar iets dat neigt naar bitter, een tikje problematisch misschien, praktisch ook. De langetermijngevolgen van onze keuzen, daarover gaat mijn film.'

Maatschappelijke waarschuwing

Het verhaal gaat zo. In de liefde kiest Tao voor de rijke zakenman (in 1999), hun zoon noemen ze Dollar, maar als de relatie stukloopt en Tao beslist dat Dollar uit financieel oogpunt beter bij zijn vader kan wonen, is ze voor het leven getekend (2014). Uiteindelijk emigreren Dollar en zijn vader naar Australië, waar Dollar het Chinees verleert en niet meer met zijn moeder kan praten (2025).

Jia: 'Dit begint met een individuele beslissing, gemaakt vanuit een hang naar economische zekerheid. Maar het is tegelijk meer dan dat. We moeten als samenleving de vraag stellen: hoe lang laten we onze beslissingen nog door geld dicteren?'

Zijn film is zonder meer te beschouwen als maatschappelijke waarschuwing, stelt Jia. 'Als we geen toekomst willen zoals ik hem schets, moeten we snel andere beslissingen maken.'

Recensie Mountains May Depart ****

Jia Zhangke maakte puur melodrama maar blijft zich vernieuwen. Terwijl het filmframe zich verwijdt, nadert Jia de kern van zijn personages. lees hier de recensie.

Tao Zhao (r), echtgenote van Jia Zhangke, in Mountains May Depart.

Inspiratie

Voor elk hoofdstuk putte de regisseur inspiratie uit zijn directe omgeving. Wat dat betreft blijft in Mountains May Depart ook veel bij het oude. Jia's zorgvuldig gebrouwen mengvorm van documentaire en fictie loopt als een rode draad door zijn oeuvre, van de man die zijn vrouw zoekt terwijl zijn dorpje wordt gesloopt om plaats te maken voor de Drieklovendam (Still Life, 2006) en fabrieksarbeiders die hun werk naspelen (24 City, 2008) tot de verfilmde nieuwsberichtjes over gefrustreerde arbeiders die het recht in eigen hand nemen (A Touch of Sin, 2013).

'Ik zit op een moment in mijn carrière waarop ik meer vrijheid ervaar dan ooit', zegt Jia. 'Fictie en documentaire gaan bij mij hand in hand. Ik zie geen verschil meer tussen die twee, ze vullen elkaar ontzettend goed aan.'

Geboortestad

Zo laat hij zijn film beginnen in zijn geboortestad Fenyang (ruim 400 duizend inwoners), in de steenkolenprovincie Shanxi. 'Fenyang bevindt zich qua omvang tussen de metropolen en de plattelandsstadjes en heeft de voor- en nadelen van beide plekken. Je ziet er moderne hoogbouw naast oude brokkelige huisjes zoals op heel veel plekken in China, maar er is geen stad die het oud en nieuw van mijn land zo sterk vertegenwoordigt.'

De feestscènes in 1999, waarin de hoofdpersonages uitgelaten de eeuwwisseling tegemoet gaan, filmde Jia in hetzelfde jaar met zijn MiniDV-camera, die hij destijds als een 'stuk speelgoed' met zich meesleepte. De grootste uitdaging, zegt hij, zat hem in het vinden van de juiste beeldbewerker die zijn later opgenomen fictiebeelden met die eerdere documentaire-opnamen naadloos in elkaar op kon laten gaan. 'Mijn beelden uit 1999 zijn echt, authentieker krijg je het niet, ze vangen de energie van die tijd volledig. Het zou een zonde zijn ze niet te gebruiken.'

Beeldformaat

Het smalle beeldformaat van de MiniDV bepaalde uiteindelijk de vorm van de film. Het tweede hoofdstuk draaide Jia in regulier bioscoopformaat, het laatste hoofdstuk in het nog bredere Widescreen. In symbolische duiding - de wereld van zijn personages wordt zo breed dat ze elkaar uit het oog verliezen - heeft de regisseur echter geen trek. 'Het is puur esthetisch.'

Zijn controversiële A Touch of Sin, ten slotte, waarin gefrustreerde en uitgebuite Chinese burgers met geweld in opstand komen tegen hun superieuren: drie jaar geleden vertelde Jia in Cannes trots dat de Chinese censor hem zowaar had goedgekeurd voor bioscoopvertoning. Hoe is het daar in zijn thuisland mee afgelopen? De Chinese bioscopen heeft die film uiteindelijk nooit gehaald, zegt Jia.

Van het aantal bezoekers durft hij in elk geval geen schatting te maken, omdat de film volop illegaal werd gedownload. 'Het Chinese piratencircuit is tamelijk absurd', zegt hij. 'Lokale tv-zenders in kleine stadjes zenden de film gewoon uit via zo'n gedownloade kopie.' Grijnzend: 'De film is in ieder geval gezien.'


Pet Shop Boys

In Mountains May Depart reserveert Jia Zhangke een rol voor het liedje Go West van de Pet Shop Boys. 'Dat was rond de eeuwwisseling een enorme hit in de discoscene', zegt de regisseur. 'Ik denk dat veel mensen de tekst overigens totaal niet begrepen. Het gaat mij niet zozeer om de gedachte dat de Chinese samenleving richting het wésten beweegt, als er maar beweging in zit. Het is een liedje dat een generatie heeft bewogen haar vleugels uit te slaan naar een plek met meer vrijheid en mogelijkheden. Dat hoeft niet per se het westen te zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden