Oog voor detail joods-christelijk-islamitisch kunst

Jezus met een islamitische aureool en Maria als Indiase prinses: drie religies in één kunstwerk

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: drie religies in één detail.

Maria en Jezus, uit het manuscript Falnameh (1550-1600).

Er zijn niet heel veel afbeeldingen waarin drie religies samenvloeien, maar toen ik in Leiden de tentoonstelling Middeleeuwse tuinen bezocht, stond ik ineens pal voor een droomexemplaar. Ik kwam voor de kruiden en bloemen, ik ging met een joods-christelijk-islamitisch kunstdetail dat me niet losliet. Een vlammend mannetje.

De schotten die vaak geplaatst worden tussen culturen en religies zijn een stuk poreuzer dan we soms denken, laten kunst en ­geschiedenis steeds weer zien. Overal waar culturen met elkaar in aanraking komen, goedschiks of kwaadschiks, ontstaan nieuwe beelden. Die zitten vol tradities uit al die culturen, simpelweg om ze herkenbaar te maken voor iedereen. Hoe herken je bijvoorbeeld een heilige? Op z’n blauwe ogen kun je niet vaststellen of iemand een martelaar is, dus zetten de christenen een aureool boven zijn/haar hoofd, en lieten de ­islamieten een heilige in vuur en vlam staan.

Maria en Jezus, uit het manuscript Falnameh (waarzeggersboek) uit India (1550-1600)

Papier, dekkende verf, goud- en zilververf, 49 x 35 cm

Wereldmuseum Rotterdam

Te zien t/m 1/9 in de tentoonstelling ‘Middeleeuwse tuinen’ in het Rijksmuseum voor Oudheden Leiden   

Hier zien we daar een mengvorm van: Jezus met een ­islamitisch ‘aureool’. O, en als u dacht dat ze dat niet doen in de ­islam, figuren uitbeelden; ook dat ligt veel genuanceerder dan meestal wordt aangenomen. Fatwa’s tegen afbeeldingen stammen pas van na de Deense ­cartoonrellen in 2005, ontdekte ik toen ik een artikel over afbeeldingen van Mohammed schreef in 2015. Al is er altijd terughoudendheid geweest in het uitbeelden van mensen en dieren, en vooral de profeet zelf – hij kreeg bijvoorbeeld een sluier voor zijn gezicht, of zijn gezicht werd blank gelaten.

Detail uit Maria en Jezus, uit het manuscript Falnameh (1550-1600). Beeld RV

Deze Jezus heeft in tegenstelling tot de mollige Renaissance-Jezussen een behoorlijk on-Europees uiterlijk. Wat natuurlijk klopt, ­Jezus is Frenkie de Jong niet. Hij werd geboren in Palestina, dus de kans is groot dat zijn haar en ogen zwart waren. Deze Jezus komt uit India, en ik denk een ­Indiaas uiterlijk te herkennen – overal ter wereld is Jezus een reflectie van wie hem verbeeldt. Die woeste vlammen om zijn gezicht worden sinds de 15de eeuw bij ­islamitische heiligen verbeeld, en Jezus was in de Koran een profeet. Zijn moeder Maria lijkt op een Indiase prinses, met gouden diadeem. Ze zitten in een paradijselijke tuin en achter Jezus staat een karafje met smalle hals en schaal. Misschien is dat een verwijzing naar de zuiverheid van Maria, zegt conservator Annemarieke Willemsen, zo’n karaf werd gebruikt om je handen mee te wassen. 

Wat me ook opviel in oude afbeeldingen van Mohammed, was dat er soms een engel boven hem hangt die met precies zo’n flesje iets over hem uitsprenkelt: goddelijke inspiratie. Wie weet verwijst het (ook) daarnaar. In elk geval gaan christendom en islam in dit detail samen als couscous en cola. En dan is ook nog het jodendom. Jezus draagt een zogenoemde ‘Jodenhoed’ – puntig en ­pylonvormig. Een wrang ding, want er zijn tijden geweest dat Joden verplicht werden deze te dragen zodat ze te herkennen waren; het is in zekere zin de voorloper van de ­Jodenster. Onze kunstenaar wijst er mogelijk mee op de afkomst van de afgebeelde. Een intrigerende, Oosterse mix-Jezus die zichtbaar maakt hoezeer alle drie geloven verbonden zijn en al eeuwen met elkaar leven.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden