Jeruzalem

Het ontvlambare paradijs

Jeruzalem, observeert Simon Sebag Montefiore in zijn monumentale biografie, is 'als een plant die steeds nieuwe vormen en kleuren aanneemt, maar altijd in dezelfde grond blijft wortelen.' Zeer omstreden grond, dat wel.

'Jeruzalem is het huis Gods, de hoofdstad van twee volken, de tempel van drie godsdiensten en de enige stad die twee keer bestaat, op aarde en in de he- mel. (...) Profeten en aartsva- ders, Abraham, David, Jezus en Mohammed zouden hier allen hebben rondgewandeld (...) en op de dag des oordeels zal de wereld hier ophouden te bestaan.'

Aldus Simon Sebag Montefiore in Jeruzalem - De biografie. Het is bepaald geen kleinigheid om de geschiedenis te willen schrijven van een plaats die zo vereerd en zo omstreden is. Maar Sebag Montefiore, die eerder naam maakte met boeken over de Sovjet-dictator Jozef Stalin, heeft deze opgave tot een goed eind gebracht. Soms gaat het je als lezer even duizelen van de enorme reeksen elkaar opvolgende heersers en gebeurtenissen, maar met zijn plastische beschrijvingen en mooie anekdotes creëert Montefiore steeds net op tijd een moment van rust. Jeruzalem, zo observeert de schrijver, is 'als een plant die steeds nieuwe vormen en kleuren aanneemt, maar altijd in dezelfde grond blijft wortelen.'

Door de ruim drieduizend jaar omvattende geschiedenis van Jeruzalem loopt, als we Sebag Montefiores epos volgen, niet één rode draad, er zijn er minstens twee. De eerste is er een van grof geweld, veroveringen, slachtpartijen, religieuze onverdraagzaamheid. De tweede laat een ook terugkerend patroon zien van culturele hoogtepunten, wijsheid en verzoening. Die twee wisselen elkaar af, gaan in elkaar over, waarbij het helaas niet zo is dat met het voortschrijden van de tijd de tweede, tolerante tendens de overhand begint te krijgen.

Voorbeelden te over. Onder de wijze Joodse koning Salomo, die regeerde van 970 tot 930 voor Christus kwam de eerste tempel tot stand, bedoeld als blijvende behuizing voor God. Hij moet schitterend zijn geweest, als we de Bijbel mogen geloven: 'alles gemaakt van goud en cederhout'. De tempel en de stad werden in 697 voor Christus door de Babylonische vorst Nebukadnezar veroverd, geplunderd en verwoest. De koning van Juda en tienduizend edelmannen en ambachtslieden werden weggevoerd naar Babylon, destijds een echte metropool met een kwart miljoen inwoners. Anderhalve eeuw later werd Babylon ingenomen door de Perzen. Hun koning Cyrus stond de Judese bannelingen toe naar huis te gaan, gaf hun Jeruzalem terug en bood aan de tempel te herbouwen. In maart 515 voor Christus wijdden priesters de tweede tempel in.

Onder Cyrus werd een nieuw concept geboren: tolerantie. Sebag Montefiore: 'Terwijl de Assyriërs en de Babyloniërs hun macht vergrootten door mensen te vermoorden en weg te voeren, bood Cyrus religieuze verdraagzaamheid in ruil voor politieke overheersing, om 'volken samen te brengen in één rijk'.' De Perzische heerschappij maakte plaats voor die van Alexander de Grote, gevolgd door de Romeinen. Jeruzalem kende nog een intermezzo onder de Seleuciden die de joodse eredienst, de besnijdenis en het vieren van de sabbat verboden. De Romeinen, die zelf tal van oorspronkelijk Griekse goden aanbaden, waren weer een stuk toleranter. Ze lieten Judea, zoals het nu heette, zelfs besturen door Joodse (vazal)koningen. Zo stond koning Herodes op uitstekende voet met de eerste Romeinse keizer Augustus.

En dan komt Jezus. Zijn bestaan, merkt Sebag Montefiore op, wordt niet alleen door de Evangeliën bevestigd, maar ook door de Romeinse geschiedschrijver Tacitus en de Joodse historicus Josephus, die Jezus omschreef als 'een wijze leraar'. Jezus, wiens familie uit Nazareth in Galilea afkomstig was, bezocht Jeruzalem een aantal keer. 'Toen hij tijdens het Loofhuttenfeest in de tempel predikte, werd hij door sommigen geprezen als een profeet en door anderen als de Christus (de gezalfde, dat wil zeggen: de Messias), al zeiden sn

obistische Jeruzalemmers: 'De Christus komt toch niet uit Galilea?' '

Niet lang na de kruisiging, op aandringen van joodse hogepriesters die zich bedreigd voelden door de dissidente prediker, kregen de Joden zelf een harde klap te verduren. Hun opstand tegen het Romeinse gezag leidde tot de inname van Jeruzalem door de veldheer Titus, die de tweede tempel verwoestte en de stad met de grond gelijk maakte. De inwoners werden gedood of tot slaaf gemaakt. De tempel zou nooit meer herrijzen, al leek het er heel even op, toen keizer Julianus in de vierde eeuw de Joden toestond weer naar Jeruzalem te gaan en hun tempel te herbouwen. Maar diezelfde eeuw riepen de keizers Constantijn en Theodosius het christelijk geloof tot officiële godsdienst van het rijk uit. Constantijns moeder Helena liet in Jeruzalem een aantal kerken bouwen, waaronder de Heilige Grafkerk, die nog steeds een van de belangrijkste heiligdommen is. De stad, nu met christenen als inwoners, bloeide op als middelpunt van nieuwe feesten en rituelen, met Pasen als hoogtepunt.

Een van de weinige wonderbaarlijke verhalen die over de profeet Mohammed worden verteld, gaat over zijn Nachtreis naar het Verste Heiligdom op het gevleugelde ros Boeraq, waarna hij vanaf de Tempelberg naar de hemel zou zijn geklommen. Daarmee was Jeruzalem, of Al Quds, zoals het in het Arabisch heet, ook een heilige stad voor de moslims, die zich als de erfgenamen van zowel jodendom als christendom beschouwen. Onder de dynastie van de Omajjaden werden op de Tempelberg twee belangrijke moskeeën gebouwd, de Al Aqsa en de Rotskoepel, waarvan de schoonheid door Sebag Montefiore uitbundig geprezen wordt.

De schrijver heeft het over 'een aards paradijs waar de rust en zinnelijkheid van onze wereld samengaan met de heiligheid van het hiernamaals.'

Het is lastig te bepalen wie er, in de tijd dat zij het er voor het zeggen hadden, ruimhartiger met Jeruzalem zijn omgegaan, christenen of moslims. De laatstgenoemden lijken het er iets beter van te hebben afgebracht. De Omajjaden werden door christenen en joden geprezen om hun rechtvaardigheid en tolerantie, later werd sultan Suleiman, die de stad verder verfraaide en Joodse vluchtelingen uit Europa verwelkomde, vergeleken met koning Salomo en onder de Ottomanen was religieuze verdraagzaamheid eerder regel dan uitzondering. Toch waren er ook periodes waarin de dhimmi's (volken van het Boek) zwaar werden gediscrimineerd en hun heiligdommen belaagd. De christenen hadden de heilige stad op het hoogtepunt van de eerste kruistocht, in 1099, op de moslims heroverd, wat gepaard ging met een weergaloos bloedbad. De paarden van de Frankische veroveraars waadden 'tot de knieën' door het bloed, de stad stonk nog een half jaar later naar rottende lijken. Zo erg zou het niet blijven, een halve eeuw verder 'werden de regels die moslims en joden uit de stad weerden, meer en meer ontdoken.' In 1244 verdreven de Tataren de Kruisvaarders. 'Het geruïneerde en nog nasmeulende Jeruzalem zou tot 1917 niet langer christelijk zijn.'

Eind 19de, begin 20ste eeuw heerste er godsdienstvrede; Jeruzalemse joden, moslims en christenen vierden elkaars feesten mee. Maar vanaf de jaren twintig van de vorige eeuw liepen de spanningen, deze keer tussen joden en moslims, zionisten en Arabische nationalisten, weer op. Twee Arabische opstanden (1929 en 1936) en twee oorlogen (1947-1949 en 1967) beleefde de stad. Sinds 1967 is ze onder Israëlische soevereiniteit; de vrijheid voor alle drie geloven om hun heilige plaatsen te bezoeken en te onderhouden is in principe gewaarborgd. Maar de rust is wankel en wordt geregeld doorbroken, en een toekomstige regeling waarmee de betrokken partijen kunnen leven vergt een koel hoofd en veel wijsheid. Juist daaraan ontbreekt het in Jeruzalem nogal eens. Jaarlijks moeten er honderd patiënten in een psychiatrisch ziekenhuis worden opgenomen omdat ze lijden aan het Jeruzalem-syndroom, een geestesziekte die het wa

anidee oproept dat de betrokkene een profeet of de messias is. Het Jeruzalem-syndroom is niet alleen een individuele psychische aandoening, de door religieuze overtuiging (of fanatisme) gevoede hartstochten kunnen ook politiek gevaarlijk worden, waarschuwt Sebag Montefiore. Hij heeft in elk geval al vóór de dag des oordeels een fraai portret geschilderd van een even mooie als explosieve stad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden