Jeff Koons: 'Ik wil met de kijker delen dat het mij om een uitbreiding van het bewustzijn gaat'

Vanaf zaterdag is een nieuw werk van de kunstenaar in Amsterdam te zien

Vanaf zaterdag is in Nederland een nieuw werk van Jeff Koons te zien. De Volkskrant zocht hem op in zijn New Yorkse atelier, waar de schatrijke kunstenaar de totstandkoming van het schilderij toelichtte. Cruciaal daarin: de gazons in zijn thuisstaat.

Foto Amy Lombard

In een hoek van zijn studio staat het beeld waarover Jeff Koons (63) het niet wil hebben. Het is een grote roze hand, waarvan de vingers zich krommen rondom iets wat ze nog niet vasthebben. Het lijkt op de hand van het Vrijheidsbeeld - alleen moet deze hand straks geen fakkel vasthouden, maar een bos vrolijk gekleurde tulpen. De sculptuur, maar dan zes keer zo groot, zou een geschenk aan Parijs moeten worden, als monument voor de aanslagen van 2015. Maar wil Parijs het nog hebben?

'Een symbool van optimisme en genezing', zei de kunstenaar bij de presentatie van het voorstel, eind 2016.

'Een symbool van verplatting en hyperluxe', zei een verzameling boze Franse kunstenaars twee weken geleden in de krant Libération. Sindsdien staat het project op losse schroeven - en daar gaat Koons geen commentaar op geven, zegt een assistent. 'We wachten het besluit in Parijs af.'

Het past bij Koons. De man die bekendstaat om zijn glanzende kunstwerken, zijn gladde materialen, zijn goed onderhouden lichaam en smetteloze gebit, houdt niet van onregelmatigheden. Hij houdt niet van negativiteit. Dat past niet bij zijn verhaal. Hij is niet alleen een kunstenaar, hij is een verkoper.

Tekst gaat verder onder de foto.

Het atelier van Jeff Koons. Foto Amy Lombard

Italiaanse meesters

In het atelier, een oude garage in wat vroeger het industriële westen van Manhattan was, vlak naast het voormalige goederenspoor van de High Line, wordt hard gewerkt aan nieuwe kunstwerken van Koons, een van de best verkopende kunstenaars van deze tijd. Aan de witte muren hangen meesterwerken van Titiaan en Veronese, of althans, kopieën daarvan, minutieus nageschilderd door medewerkers. Ze hebben foto's met een deel van het origineel voor zich, in hoge resolutie, en hebben honderden gekleurde dotjes verf op hun palet om het precies na te schilderen. Ze werken in ploegendienst.

En dan, als zo'n schilderij na een jaar klaar is, voegt Koons er iets aan toe waardoor het zíjn kunstwerk wordt: hij plakt een plaatje tegen het schilderij en zet daar een kobaltblauwe glazen bol op.

Dit is de serie Gazing Ball, waarvan één exemplaar vanaf donderdag te zien is in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Het werk is een kopie van een schilderij van de Italiaanse Renaissance-kunstenaar Perugino, Madonna en kind met vier heiligen uit 1500-1501, met toevoeging dus van zo'n plankje met een spiegelende blauwe bal. Koons wordt de zevende kunstenaar in de serie Meesterwerk, waarbij de Nieuwe Kerk de aandacht vestigt op één werk van één kunstenaar.

Tekst gaat verder onder de foto.

Rembrandt en Viola

Gazing Ball (Perugino Madonna and Child with Four Saints) van Jeff Koons wordt in De Nieuwe Kerk in Amsterdam getoond onder de noemer Meesterwerk. Meesterwerk is een serie tentoonstellingen van steeds één werk met een 'religieuze of spirituele lading'. In eerdere afleveringen figureerden Rembrandt, Andy Warhol, Francis Bacon, Bill Viola, Marc Chagall en El Greco.

Het werk dat vanaf zaterdag te zien is in de Nieuwe Kerk, uit de serie Gazing Ball. Foto Jeff Koons

Staren

'Het gaat om de kunst van het staren', zegt Koons, van overhemd tot zijn schoenzolen in het blauw gekleed. 'De bal bevestigt jou als kijker. Je wordt onderdeel van het schilderij, en het schilderij wordt onderdeel van jou. Want dat is waar de kunst plaatsvindt. Niet in het object. Kunst is in de kijker. Als je dat voelt, voel je de essentie van je mogelijkheden.'

Koons praat met de zachte dictie van een pastor of een therapeut, en hij benadrukt op verheven wijze graag het in zijn ogen metafysische karakter van zijn werk. Wie de bal als gimmick ziet, is bij hem aan het verkeerde adres. Koons heeft het over transcendentie, een uitbreiding van het zelf, acceptatie van zichzelf en van anderen. De bal is bloedserieus.

'Wanneer je naar het schilderij kijkt en je ziet jezelf weerspiegeld in de bal, dan verhevigt dat de zintuiglijke ervaring', zegt Koons, 'door de helderheid van de spiegeling, door de glans en de ronding van het licht.'

Foto Amy Lombard

Tijdmachine

Koons' inspiratie voor de bal kwam uit Pennsylvania, de staat waar hij geboren is en waar hij nog veel weekends doorbrengt met zijn vrouw en hun zes kinderen, in de boerderij van zijn grootouders. In en rond het provinciestadje waar hij opgroeide hadden veel bewoners glanzende ballen in de tuin, bedoeld als kroon op het gazon. Het is een traditie die al uit het Venetië van de 13de eeuw stamt en die door koning Ludwig Maximiliaan van Beieren naar het noorden werd gebracht. Ook de kerstbal is hieruit voortgekomen, bijvoorbeeld. De ballen zijn bij het tuincentrum voor 30 dollar te koop, maar Koons laat ze maken bij een glasfabriekje in Punxsutawney - driehonderd stuks per schilderij, waarna hij de mooiste uitkiest.

'Zo'n staarbal werkt als een gps-systeem', zegt Koons. 'Als je jezelf daarin weerspiegeld ziet, vertelt hij je alles over je plek in het universum. Je realiseert je dat alles van jou afhangt. Als je beweegt, verandert de reflectie. Als je er niet bent, gebeurt er niets. Dat is het hier-en-nu van de bal. Maar tegelijkertijd wordt het schilderij ook bevestigd door het staren van de kijker. En als dat gebeurt, werkt de bal als een tijdmachine. Je kunt dan terug naar de tijd en plaats van Perugino en je verbinden met de menselijkheid en spiritualiteit waarvan Perugino zo vol was.'

Zonder de bal werkt zo'n kunstwerk minder sterk, vindt hij. 'Een staarbalschilderij is een unieke vorm in zichzelf. Het heeft die metafysica van het hier-en-nu in zich, maar ook de eeuwige toekomst van je eigen potentieel, en de link met het verleden via het schilderij. Het originele kunstwerk herbergt diezelfde informatie, maar die wordt niet benadrukt en daardoor mis je de metafyische kwaliteiten.'

Koons verkoopt de werken voor een paar miljoen dollar per stuk. Koons' werk is in een buitencategorie aanbeland die gelijke tred houdt met bijvoorbeeld de vastgoedprijzen in New York. Hij is houder van het record voor het hoogste bedrag dat ooit voor het werk van een levende kunstenaar is neergeteld: 58 miljoen dollar voor Balloon Dog (Orange).

Vormen de Gazing Balls uw meest metafysische werk? U heeft zelf gezegd dat er geen boodschap schuilgaat in bijvoorbeeld de Balloon Dogs, of de glanzende tulpen die u maakt.

'Ik heb altijd een dialoog gehad met de metafysica. The New (het eerste werk van Koons, bestaande uit stofzuigers en zwevende basketballen, red.) had ook een diepere laag. Als je naar een bak met zwevende basketballen kijkt, dan is dat een soort pre-geboorte, maar het is ook het Nu, en ook het hiernamaals... een tamelijk metafysische ervaring.'

Uw serie Made in Heaven uit begin jaren negentig bestond uit pornografische foto's en porseleinen beelden van u en uw ex-vrouw, Ilona Staller. Was u toen gericht op uzelf, terwijl u nu probeert de kijker bij het werk te betrekken?

'Ik wilde mijn ex-vrouw en mijzelf als symbolen presenteren van elke man en elke vrouw. Dus ook toen al stond mij een dialoog voor ogen. Mijn ex-vrouw had geen schaamte en geen remmingen. Ik wilde laten zien hoe je jezelf volledig kunt accepteren. Uiteindelijk is alle kunst een metafoor voor zelfacceptatie en acceptatie van de ander. Dat is de hoogste staat waarnaar kunst je kan leiden.

Critici noemen uw kunst oppervlakkig: veel glans, maar verder hol.

'Ik houd van glans en glittering, omdat dat het symbool is van transcendentie. Het gaat mij om een uitbreiding van het bewustzijn. Dat is wat ik met de kijker wil delen: een groter bewustzijn, meer mogelijkheden. Daar zitten geen nadelen aan.'

Hoe verklaart u het verzet tegen uw kunst?

'Veel mensen staan niet open voor nieuwe ervaringen. Zij vellen een oordeel, gaan ertegenin. Ik houd van filosofie. Ik denk vaak aan Plato's grot: we zien alleen schaduwen. Wat ons weghoudt van een Totaal Bewustzijn zijn negatieve oordelen. We verwerpen dingen en daardoor werpen we ze weg. Die doen niet meer mee. Daardoor mis je ervaringen. Ik ben tegen oordelen, tegen hiërarchie. Alle kunst is even goede kunst.'

Dat is heel postmodern. Mensen hebben toch behoefte aan hiërarchie?

'Je kunt keuzes maken en voorkeuren hebben zonder anderen te veroordelen. Stel, je houdt van kleuren, je hebt je hele leven van het hele spectrum gehouden, maar op een zeker moment ga je vooral naar blauw staren, je wordt aangetrokken door het blauwe...

Zoals u.

'Eh... ja, maar het kan ook groen zijn. Wat ik bedoel, is dat je voorkeur voor blauw niet betekent dat paars of rood minderwaardig zijn.'

U heeft het vaak over het persoonlijk potentieel, over mogelijkheden en groei. U wilt optimisme uitstralen. Is uw kunst Amerikaans?

'Ik heb me juist altijd erg aangetrokken gevoeld tot de Europese kunst. Ik houd van de Amerikaanse cultuur, maar ik heb veel respect voor de Europese filosofie en cultuur, ik houd zeer van de barok en rococo... de transcendentie waar ik het over heb, is het toppunt van rococo.'

Het optimisme doet soms jarenvijftig-achtig aan. Zelfverwezenlijking, grenzeloze mogelijkheden... is dat nog steeds haalbaar? Uw kunst is symbool van de paradox van deze tijd: u zegt dat uw werk anti-elitair is, maar alleen de elite kan het betalen.

'Ik ben opgeroeid in York, Pennsylvania, ik ging naar openbare scholen, en ik heb altijd geprobeerd mijn grenzen te verleggen. Het enige wat ik had, was ikzelf. Ik probeerde iemand te worden, dat was het enige wat ik kon doen.

'Dat probeert mijn werk ook duidelijk te maken aan de toeschouwer: het enige wat telt, is jouw potentieel. Jij, kijker, bent perfect, absoluut perfect: aan je geschiedenis kun je niets veranderen, maar dit is jouw moment en daar gaat het om. Wat je moet doen, is genieten van sensaties en genieten van ideeën en proberen iemand te worden. Dat is wat mijn gazing balls ook zeggen.

'Nu ga ik trainen. Ik train vijf dagen per week. Als ik niet ga trainen... dan ben ik niet wie ik wil zijn.'

Meesterwerk 2018, 17/2 t/m 8/4, De Nieuwe kerk, Amsterdam.

Foto Amy Lombard

Het fenomeen Koons

Ex-beurshandelaar Jeff Koons is altijd controversieel en commercieel geweest.

De Amerikaan Jeff Koons (1955) brak begin jaren tachtig van de vorige eeuw door als beeldend kunstenaar. Hij had daarvoor op Wall Street gewerkt als effectenmakelaar. Koons' werk wordt vaak getypeerd als kitsch en zijn kunstwerken zijn altijd controversieel geweest in de kunstwereld. Dat komt niet in de laatste plaats door Koons' cultivatie van oppervlakkigheid en leegte.

Dirty (Jeff on top), 1991. Foto ANP

Zijn eerste werken dateren uit de jaren zeventig en bestonden uit felgekleurde opblaasbare konijnen en bloemen. Begin jaren negentig maakte Koons samen met de Italiaanse pornoster Ilona Staller, alias Cicciolina (met wie hij in 1991 trouwde), de beruchte reeks Made In Heaven. Deze serie bestaat onder meer uit foto's waarop Koons en Staller staan afgebeeld terwijl ze seks met elkaar hebben. Een andere beroemde reeks is de serie Celebration, die Koons maakte in de tweede helft van de jaren negentig. Van deze reeks zijn vooral de 'balloon dogs,' grote stalen honden die lijken op een ballonnen opblaasfiguur, bekend.

Koons besteedt het maken van zijn kunstwerken grotendeels uit. Hij heeft tientallen werknemers in dienst, die verantwoordelijk zijn voor de productie van zijn kunst. Koons volgt hierin het voorbeeld van Andy Warhol en diens beroemde 'Factory'. Van Warhol heeft Koons ook geleerd dat kunst maken en zaken doen prima samengaan: hij behoort financieel gezien tot de succesvolste beeldende kunstenaars van onze tijd.

Door: Devi Smits

Balloon Dog. Foto EPA