'Je speelde wat, je rookte wat, je maakte er een film over'

Jeanne Prisser bericht over wat zich afspeelt in de voorhoede van de beeldende kunst. Deze week: de tentoonstellingen Power of Water en When Elephants Come Marching In.

Beeld uit de documentaire over de drug ayahuasca van Melanie Bonajo. Beeld Anne Geene

Utrecht, 28 september

Op zondag toog ik sans parapluie, maar met een flesje spa én een extra dosis oplettendheid in mijn tas naar Utrecht. Bij Fotodok ging ik namelijk een fototentoonstelling bezoeken die Power of Water heet, foto's over de kracht van water en dat deed me subiet denken aan Unicef en National Geographic. U weet wel: moedige kinderen in derdewereldlanden die twee uur moeten lopen voor de dichtstbijzijnde waterbron. Plastic soep en gekapseisde olietankers: taferelen die me naast een sluimerend schuldgevoel een hoge mate van déjà vu bezorgen.

Niet dat Fotodok patent heeft op dat soort tentoonstellingen. Het platform voor documentairefotografie zet al jaren in op binnen- en buitenlandse series van hoog niveau en beraadslaagt vaak over de toekomst, de grenzen en de theorie van de documentairefotografie. Serieus, verfrissend, onafhankelijk, dat is Fotodok. Mijn a priori argwaan betrof vooral de lijst van samenwerkende en geldschietende partijen voor deze expositie. Die is lang en bevat bovendien een kinderen-wees-zuinig-met-waterstichting, gesponsord door het WNF en de Missing Chapter Foundation van prinses Laurentien. Die combinatie schreeuwde enge dingen in mijn oor. Compromissen! Gulden middenwegen! Kwaliteitsnivellering!

En ja hoor, direct na binnenkomst begon het geduvel al. Een internationaal multimediaal project (titel: Disputed Waters) over de Mekong, Chinese stuwdammen en gedupeerde Cambodjaanse vissers, compleet met fotoanimaties en verbluffende natuuropnamen. Het bekende liedje, kortom. Snel de trap op.

Beeld uit de documentaire over de drug ayahuasca van Melanie Bonajo. Beeld Anne Geene

Boven toonde zich de ware aard van Fotodok. Daar hing een aantal monumentale foto's uit Carl De Keyzers serie Moments Before the Flood (2012). De grote Belgische fotograaf reisde gedurende vier jaar langs de hele Europese kust en legde de onder druk staande waterhuishouding vast op zijn eigen, afstandelijke en weidse manier. Ook indrukwekkend, maar kleiner en persoonlijker, was het werk van Kael Alford. Zij richtte zich in heldere en kalme beelden op de levens van mensen langs de zuidoostelijke kust van Louisiana, waar overstromingen en vervuiling aan de orde van de dag zijn. Ik werd geïnformeerd, maar niet op een behaagzieke manier. De jeuk bleef uit.

Dat gold ook voor de projecten die speciaal voor Power of Water zijn geïnitieerd, iets wat, ik geef het onmiddellijk toe, onmogelijk was geweest zonder de financiële hulp van die lijst initiatiefnemers. Fotografen als Jan Rosseel, Marie-José Jongerius, Elspeth Diederix en Anne Geene doken kopje onder en kwamen boven met de meest uiteenlopende schatten. Ze maakten me druppelsgewijs zo warm voor het water, dat ik naar beneden ben gelopen en die hele film over de Mekong, met clichébeelden van lege visnetten en al, alsnog heb uitgekeken. Toen ik buiten kwam, viel een krachtige bui op m'n hoofd. Maar dat was m'n eigen schuld.

Amsterdam, 1 oktober

Nee, When Elephants Come Marching In in de Appel, Amsterdam heeft niks te maken met Jungle Book (Hup, two, three, four!), niet in zoverre ik kon ontdekken tenminste; deze expositie brengt twee op het eerste gezicht heel verschillende zaken bijeen: psychedelica en conceptualisme.

Het is zo'n echte Appel-expositie: evocatief, maar wisselend. Ik zou nu punten kunnen gaan uitdelen, maar een rechttoe-rechtaanrecensie staat me niet voor ogen. Geslaagd vond ik de muurschildering van Roland Schimmel, ijle halo's die wegsterven en weer opdoemen, een twee verdiepingen hoog tableau met vrijzinnige figuren van Jan van de Pavert, en een documentaire over de drug ayahuasca van Melanie Bonajo daar gaat het nu niet om.

Wat mij prikkelt is het verband dat gast-curator Mark Kremer legt tussen conceptualisme en geestverruimende middelen. En dan bedoel ik niet de usual suspects in de tentoonstelling, de provo's en psychedelische motiefjes en andere inkoppertjes. Wat ik die in de jaren zestig een scholiere was en net te groen voor... enzovoort echt verhelderend vond, was het idee dat de mensen die aan happenings deden en paarden in een galerie stalden of een gat in de muur boorden en dat dan een kunstwerk noemden, dat die mensen, en ook zij die daarnaar stonden te kijken, vaak dezelfde waren die de hele middag aan een hasjpijpje lagen te lurken of lsd namen. Dat het ging om speels grenzen doorbreken.

Dingen vielen op hun plek, in de Appel. Zo zag ik opeens een duidelijk verband tussen het jargon dat conceptuele kunst vaak omgeeft, en het associatieve gekeuvel van coffeeshopbewoners; ook zag ik een heldere lijn tussen het consumeren van cannabis en bijvoorbeeld Walter de Maria's video Hardcore. Die bestaat uit beelden uit de Black Rock Woestijn in Nevada, nu vooral bekend door het Burning Man-festival, maar indertijd lang niet zo populair: leeg, desolaat, nog geen tumbleweed rolt voorbij. En dat blijft ook zo. Eindeloos gaat de camera over de vlakte tot er een korte montage van shoot-outs uit spaghettiwesterns verschijnt. Dat klinkt saai, en dat is het ook. Toen stelde ik me voor hoe zo'n film tot stand kwam; die jonge gasten in de woestijn, high, het getsjilp van krekels hemelse muziek in hun oren. Je speelde wat, je rookte wat, je maakte er een film over. Die komt in een museum terecht en wordt goud geld waard. Men schrijft er gewichtige dingen over. Maar daar kun jij niks aan doen.

INFO
Power of Water, Fotodok, Utrecht, t/m 26/10
When Elephants Come Marching In, de Appel, Amsterdam, t/m 11/1

Beeld uit de documentaire over de drug ayahuasca van Melanie Bonajo. Beeld Appel Arts Centre
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden