'JE MOET DEELNEMEN'

Kunstenaar Olafur Eliasson, maker van een regenboog en een zon, bedacht voor museum Boijmans een drieluik van louter water en licht....

Een heel precieze, praktische man. Olafur Eliasson verschijnt in eenspijkerbroek en een blouse van non-descripte kleur voor de presentatie vanzijn werk in museum Boijmans Van Beuningen. Kort baardje, breed lijf,zachte stem, en afgemeten Engels waarin de harde 's' noordelijke wortelsverraadt. Geduldig wacht hij naast een waterbassin tot een spons, die omde paar minuten opgehesen wordt, weer in het water neerploft. 'Oooooh',ademen de aanwezige toeschouwers als in de reflectie tegen de achterwandeen ontploffende wolk verschijnt, uitdijt en in ringen en golven weeroplost.

Eliassons bescheiden stemgeluid verhaalt over het democratische gehaltevan zijn werk. Zijn toehoorders knikken afwezig en laten zich, te zien aanhun starende blik, liever meevoeren door de kabbelende lijnen en golven ende immense, trillende horizon van het drieluik Notion Motion. Als kinderentrappen ze pedalen in de vloer in en wijzen elkaar op de beweging in hetwater die dat teweegbrengt. Water en licht, meer is het niet - maar het isalsof ze het voor het eerst zien.

Boijmans Van Beuningen heeft een superster in huis gehaald. Musea overalter wereld smeken Olafur Eliasson (Denemarken, 1967) om installaties. Endankzij een gesmeerd productiebedrijf met zo'n vijftien medewerkers is dekunstenaar overal tegelijk. Na een groot overzicht van werken met licht,vorig jaar in Wolfsburg, werkte hij in Houston, Karlsruhe en Pasadena. Dewaterwerken voor Rotterdam werden intussen in zijn atelier van duizendvierkante meter in Berlijn op ware grootte getest.

Sinds Olafur Eliasson in 1993 in een New Yorkse galerie het publiektrakteerde op een indoor-regenboog (gemaakt met een geperforeerdetuinslang, water en licht) werkte hij rustig aan een carrière, die in 2003vliegende vaart kreeg door het werk The Weather. In de Londense Tate Modernbracht hij een recordaantal van 2,3 miljoen bezoekers in extase door in deenorme toegangshal 'de zon te laten ondergaan'. Hij hing duizenden vaalgelelampen op, blies mist de hal in en bekleedde het plafond met spiegels. Deillusie was verre van compleet, toch gingen de mensen bijna allemaal op hunrug op de grond liggen om soms urenlang als betoverd naar de lampen testaren, en naar hun eigen spiegelbeeld.

Datzelfde jaar vertegenwoordigde Eliasson zijn geboorteland ook nog opde Biënnale van Venetië met een lunapark-achtig gebouw, waarin debezoekers gekke dansjes deden in stroboscopisch licht en elkaar verdrongenom door periscopen naar de hemel te kijken. Conservator Jaap Guldemond vanMuseum Boijmans deed zijn verzoek net op tijd.

'Dit is denk ik de goedkoopste installatie die dit museum ooit gehadheeft. Water, hout en vijverplastic', zegt Olafur Eliasson even later, ineen zijzaaltje van het museum. Het flesje water op tafel raakt hij nietaan, hij verheft zijn stem niet, zijn handen bewegen nauwelijks.

Bijna ging het museum Boijmans akkoord met wat ongetwijfeld de duursteinstallatie in zijn geschiedenis zou worden. De tonnen knisperende lavawaarmee Eliasson de vloeren had willen bedekken, waren niet alleenongelooflijk kostbaar maar ook veel te zwaar. Twee weken voor openingberekende men dat de vloeren het zouden begeven.

Geen paniek in studio Eliasson. 'Ik heb altijd twee of drie opties vooreen tentoonstelling', zegt de kunstenaar droogjes. In samenspraak met zijnmedewerkers werd gekozen voor drie grote werken met water en licht.

Water en licht - Nederlandser kan het bijna niet. Eliassonverontschuldigt zich met een klein lachje. 'Sorry dat ik jullie geef watjullie al hebben.' Dan, serieus: 'Nee hoor, dit werk is niet typischNederlands. Hooguit typisch voor dat deel van de wereld dat aan het waterligt. De reflectie van licht op water is nu eenmaal prachtig, als plaatjeheeft het grote kwaliteit. En het verandert steeds. Nu, met al die mensenin de zalen, is die brede 'horizon' bijvoorbeeld superactief. Als je straksmet één of twee mensen bent, is het heel anders. Dan zie je heel goed datjouw beweging effect heeft.'

Pedalen in de vloer, kleppen in het water; het truukje heb je zo door.Maar dan moet het kunstwerk eigenlijk nog beginnen.

Eliasson: 'Ik geloof dat, door meer tijd in het werk door te brengen,je meer geboden wordt. Je moet je vaststaande begrip van tijd vergeten. Jemoet voelen dat tijd relatief is, en onderhandelbaar.'

Dat moet hij even uitleggen. 'Ik denk dat onze verhouding tot tijd erggeclassificeerd is. Heel economisch ingedeeld. Zoveel tijd om te ontbijten,naar je werk te gaan, te reizen - zelfs in een museum is dat zo. Je staatongeveer zo en zo lang voor een schilderij, leest het bordje en gaat weerverder. Je doet je ogen als het ware aan en uit. En dan is het tijd omkoffie te drinken, en dan om iets te kopen in de museumwinkel. Het heeftbijna iets mechanisch. Ik wil dat doorbreken.'

Eliasson ziet de dingen graag relatief. 'Kijk, volgens mij is tijd zorekbaar als kauwgum. Een uur kan voorbijvliegen, het kan een eeuwigheidduren. En in dat rekbare uur zit een enorm potentieel. Er kan eenuitvinding in gedaan worden. Er is de potentie' - hij aarzelt even - 'vanliefde.'

Onder het doorsnee uiterlijk van de Deense kunstenaar gaat een idealistpur sang schuil, een hippie die zijn boodschap verpakt in ingewikkelde,theoretische zinnen. 'Mijn probleem is dat ik het niet simpel kanverwoorden', verontschuldigt hij zich halverwege, om dan weer achteloosover sophisticated participatory systems, spatially speaking verder tegaan.

De basis voor zijn werk ligt in de fenomenologie, een filosofischebeweging uit het begin van de 20ste eeuw waarin de directe ervaringbelangrijker werd geacht dan onderzoek of de ratio. Een aantalinternationale kunstenaars, onder wie Eliasson, de Belgische Ann VeronicaJanssens en in mindere mate de Nederlander Job Koelewijn ('Dat is echt eenhele goede Nederlandse kunstenaar') flirtten met het nogal onduidelijkegedachtengoed van de fenomenologen. Ze richtten geurpoorten, spiegelvloerenen mistbanken op in de musea. In plaats van kijken, werd ervaren hetcredo.

Zelf zal Eliasson dat overigens niet beweren. Hij beweert überhauptniets met stelligheid. Steeds als hij een uitspraak doet, ademt hij al weerin voor de 'but. . .' die er tegenover staat. Toch brengt hij niet voorniets de film The Truman Show naar voren. In die film uit 1998 speeltacteur Jim Carrey Truman (true man, 'echte man') Burbanks, een man wiensleven vanaf zijn geboorte, zonder zijn medeweten, een reality show optelevisie is. Zijn werk, zijn vrouw, de krantenverkoper - alles is decor,iedereen is acteur.

'Die film was wel een soort ijkpunt voor mijn generatie kunstenaars. Dehele film hoop je dat Truman uit dat decor vlucht, dat zijn echte levenbegint. Maar als hij dan met de boegspriet van zijn bootje door debordkartonnen hemel prikt, kom je erachter dat dat niets oplost. Buitenzijn wereldje is de televisiestudio, en dat is ook een constructie, eennep-werkelijkheid. En alles daarbuiten ook.' Hij klopt even op de tafel.'Zelfs hoe wij hier aan tafel zitten, is een afspraak, een conventie.' Zijnwerk, begrijpen wij, is het tegengif tegen The Truman Show.

Maar er is meer dan de echte, directe ervaring. 'De kortste versie dieik je kan geven' zegt Eliasson, 'is: kunst heeft gevolgen. In vrijwel almijn werken ontstaat het werk pas door de aanwezigheid en de handeling vande toeschouwer. Je moet deelnemen, jij bent van wezenlijk belang, andersis er helemaal geen werk. En wat jij doet, heeft invloed op degene die metjou aanwezig is. Dat noem je ook wel democratie.'

Dat lijkt een zevenmijlspas, maar daar denkt Eliasson echt - 'really,I do' - aan als hij met ingenieurs, architecten en timmerlui bezig is omwater omhoog te laten stromen of licht in de kleuren van het spectrum uitelkaar te laten vallen. 'Ik probeer me te concentreren op wat relevant is.En praten over wat democratie zou moeten zijn, is toch erg relevant?'

Maar - lezen en horen wij niet steeds dat Olafur Eliasson een soortuitvinder is, die de elementen als zijn gereedschap gebruikt en onsversteld laat staan met natuurfenomenen? Die 'het sublieme' nastreeft? Vande Deen, die opgroeide in IJsland, wordt langzamerhand verwacht dat hijmet spectaculaire natuur aan komt zetten als hij voor een expositiegevraagd wordt.

Eliasson haalt zijn schouders op. 'Ach, musea willen het graag aan hunpubliek uitleggen. Ze hebben het altijd over de natuur en over nieuweromantiek en zo, en dat vind ik allemaal best. Je mag een kunstwerk, allekunstwerken trouwens, interpreteren zoals je zelf wilt. Daarom is kunst ookniet elitair. Helemaal niet.

'Van mij mag je het mooi vinden, of er de natuur in zien, of zelfs God.'Met die laatste heeft hij, even voor alle duidelijkheid, weinig op. 'Dewereld valt uiteen in componenten. Als je die op de juiste manier mengt,krijgt je verschijnselen. Daarmee kun je religie aan de kant schuiven.'

Hij hamert er op: 'Nee, eerlijk, ik houd helemaal niet bijzonder vande natuur. Of van het weer. Of van wetenschap. Ik ben alleengeïnteresseerd in mensen.'

Het feit dat hij 'het weer' tot zijn werkterrein maakte, heeft meer eenpraktische reden. Als beginnend kunstenaar zag hij al snel in dat niemandzat te wachten op de zoveelste slechte schilder. En films maken ofbeeldhouwen kon hij ook niet. 'Ik zocht een taal, een middel om mensen teberoeren. En dan is het weer een fantastisch onderwerp, want daar heeftiedereen altijd wel wat over te melden. Het is een van de weinige dingenwaarover je grondig van mening kunt verschillen en toch met elkaar overkunt praten.'

Hoe mensen met elkaar omgaan en dingen ervaren, kreeg voor voor Eliassoneen hele nieuwe dimensie toen hij en zijn vrouw een kind adopteerden. Alshij over zijn tweejarige zoontje praat, valt hij heel even uit zijn rol vangeduldige docent. 'Hoe een kind de wereld ervaart, dat is zoiets - anders.Intenser. Als een spinnetje van de muur valt, is hij helemaal van slag.Natuurlijk kon ik dat eerst niet weten, want ik kende het niet. Maar toch:eerst was ik blind, en nu kan ik zien.'

Geschrokken, giechelend ineens: 'Zei ik dat? Ojee, ik kan niet gelovendat ik dat zei.'

Even later gaat Eliasson in gestrekte pas nog even naar de nu verlatenzalen in het Boijmans. Het water is gekalmeerd, op de grote schermenreflecteren de golven nu in lange, rustige lijnen. De horizon tot stilstandgekomen in een dertig meter lange, glanzende streep. De kunstenaar nodigtuit op de houten vloer te gaan staan, waardoor een kleine klep in dewaterbak het water in beroering brengt. Op de muur verandert de horizon ineen trage zweepslag die van de ene naar de andere kant beweegt. 'Look',zegt Eliasson. 'It's you'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden