Beschouwing

Je leven livestreamen is steeds meer een reële optie: 'Waarom doe ik dit?'

Een livestream van hun leven, ongecensureerd, drie weken lang, dat was het idee achter Super Stream Me van Nicolaas Veul en Tim den Besten. Ze hielden het niet vol. Wie wel, eigenlijk?

Nicolaas Veul in Super Stream Me.Beeld vpro

Het hing in de lucht, eind jaren negentig. Dat we ons hele leven zouden filmen en uitzenden. Wellicht was het de opkomst van internet en beveiligingscamera's. Hoe dan ook, opeens stond de popcultuur bol van dat grote sociale experiment: geen privacy, constant filmen.

In de film Before Sunrise (1995) heeft Jesse, gespeeld door Ethan Hawke, een idee voor een televisieserie: 24 uur per dag uitzenden wat gewone mensen meemaken. 'Capturing life as it is', zegt hij profetisch, alsof dat nog echter is dan het echte leven.

Drie jaar later verscheen The Truman Show, een speelfilm over een door Jim Carey gespeelde man die nietsvermoedend al zijn hele leven het middelpunt is van een realityserie - alles om hem heen is nep en geënsceneerd, behalve hij.

Tekst gaat door onder video.

Beeld Jan Hoek

Gemonteerd voor tv

En in 1999 bracht regisseur Ron Howard de comedy EDtv uit, waarin Ed, een jonge Matthew McConaughey, uitgekozen wordt als hoofdpersoon van True TV, een non-stop live-uitzending van zijn leven. De film flopte, maar is relevanter dan ooit.

Kijk maar naar het vierdelige Super Stream Me, morgenavond op NPO 3. Geen fictie, maar de ongefilterde levens van tv-makers Nicolaas Veul en Tim den Besten. Althans, ongefilterd was het, toen ze twee weken lang alles livestreamden met camera's die met een tuigje aan hun lichaam waren bevestigd, nu is de docuserie - goddank - gemonteerd voor tv.

Dat betekent niet dat de serie is gecensureerd: meteen in de eerste seconden is de piemel van Den Besten vol in beeld. Want ja, ze gaven zich compleet bloot: ook op de wc, in de slaapkamer en onder de douche. 'Mijn poep staat op YouTube!', roept Den Besten als hij voor het eerst - zingend om geluiden te maskeren - naar de wc is gegaan.

Tekst gaat door onder video.

Panopticon

Het vroegste voorbeeld van privacyloos toezicht is het panopticon, een rond koepelgebouw dat (meestal) dienstdoet als gevangenis. Vanaf het middelpunt kan een bewaker in alle vertrekken/cellen kijken die in ringen eromheen staan. De Engelse verlichtingsfilosoof Jeremy Bentham bedacht en beschreef het panopticon in 1791. Later is het symbool komen te staan voor een controlestaat waarin alle bewoners hun gedrag aanpassen, omdat ze zich constant bekeken voelen, zelfs als er niemand kijkt.

Gebrek aan privacy

'Denk je dat we kunnen doordraaien?', vraagt Veul zich af en het antwoord wordt meteen gegeven: een paar onheilspellende shots van tranen, ruzie en frustratie schieten voorbij. Wie de stream een beetje heeft gevolgd, weet dat de jongens het experiment vroegtijdig afbraken, ze stopten na twee weken in plaats van drie, het werd ze te veel.

Een ideaal uitgangspunt voor de serie, natuurlijk: het pakte allemaal nog erger uit dan verwacht, experiment mislukt, les geleerd en tv-serie geslaagd. Wat hadden Den Besten, Veul en kijkers al kunnen leren uit eerdere experimenten, uit fictie of werkelijkheid, over een totaal gebrek aan privacy?

Super Stream Me vertoont opmerkelijke parallellen met EDtv. Net als bij Tim en Nicolaas gaat de aandacht bij Ed aanvankelijk uit naar de basale privéaangelegenheden: de stoelgang en seksualiteit. Toch kent het verlies van privacy sluipmoordenaars die pas later optreden, maar een groter effect hebben.

Tim den Besten in Super Stream Me.Beeld vpro

Non-stop leuk doen

Roddelen, toch een belangrijke vorm van menselijk contact, wordt onmogelijk. Ed maakt meteen vijanden, hij breekt met zijn broer. Nicolaas laat daarentegen alleen een gepolijste versie van zichzelf zien. 'We praten anders', zegt Tim tegen hem na een paar dagen. 'Normaal zijn we superveel aan het haten op mensen.'

Een andere neiging waar Nicolaas zichzelf op betrapt, heeft Ed ook: het presenteren van je eigen leven alsof het een tv-programma is, non-stop leuk doen dus. Dat breekt Nicolaas sneller op dan Ed. Tim lijkt er nauwelijks mee te zitten, hij voelt bijna geen druk om zich leuker voor te doen en ligt ongestoord uren op de bank, wat meteen een groot manco van livestreams verraadt: het is meestal godvergeten saai om naar te kijken.

Zelfs als je het oordeel van anderen niet hoort, kan het je wel bezighouden. Een totaal gebrek aan privacy betekent nooit meer de luxe hebben van je niet af te vragen wat een ander van je denkt. Waar bij EDtv de reacties beperkt blijven tot voxpopjes op tv en fans op straat, worden Tim en Nicolaas de hele dag via Twitter op de hoogte gehouden van de mening van de goegemeente.

Nadat Tim zijn 06-nummer heeft genoemd op de stream wordt hij nog meer geconfronteerd met de buitenwereld. Paranoia is het gevolg. Hij durft zijn telefoon op een gegeven moment niet meer aan te zetten. Als een fan Tim opzoekt in de serie, denkt Tim dat hij een acteur is. En als een journalist hem komt interviewen voor de VARAgids, zegt hij: 'Ik geloof niet dat jij om vijf uur naar mij zat te kijken.' Omdat je constant wordt gecontroleerd, kun je complotwanen krijgen.

Beeld uit de film EDtv (1999).

Big Brother

Op Ed wordt wel een acteur afgestuurd, de bloedmooie Elizabeth Hurley, die zijn ingedutte relatie moet verstoren van de tv-zender. Uiteindelijk wordt Ed niet gek van paranoia, maar van de manipulatie van de grote boze commerciële tv-wereld, die hem strikt aan zijn contract houdt. Iets waar Tim en Nicolaas zich bij de keurige VPRO geen zorgen om hoeven te maken. Al vlucht Tim net als Ed op een gegeven moment van de camera.

Slechts drie maanden na de première van EDtv in 1999, had Nederland de wereldprimeur in de werkelijkheid: Big Brother, de eerste realitysoap waarbij de deelnemers niet aan de camera's konden ontsnappen. Een doeltreffend concept van John de Mol: stop een groep vreemden in een huis en wacht tot ze ruzie krijgen of verliefd worden op elkaar. Dat duurde niet lang: het land keek in infrarood mee toen Bart (de latere winnaar) en Sabine onder de deken seks hadden. (Actie vanaf 4:00).

Alleen op de wc hadden de deelnemers een beetje privacy. Gek werden ze daar niet van, maar - vermoedelijk mede dankzij het niet-aflatende toezicht - was drama nooit ver weg. Mona, Bianca en Tara vertrokken vrijwillig, onder meer omdat, door het programma, de kinderen van Mona werden gepest op school. Dat is altijd de essentie bij een verlies van privacy: de reacties van anderen, waarvan de Big Brother-deelnemers grotendeels werden afgeschermd.

Beeld uit de film EDtv (1999).

Zelf een camera dragen

Waar deze film- en tv-voorbeelden niet bij c stilstonden, was de onstuitbare opmars van het internet, dat geknipt bleek voor non-stop uitzenden. De eerste mens die met een camera op zijn hoofd constant fotoframes van zijn blikveld online zette, was de Canadese wetenschapper Steve Mann, die eerder al de allereerste webcam installeerde (waarmee zijn onderzoeksteam op afstand kon zien of de koffiepot vol was).

Met zijn WearCam deed Mann in februari 1995 voor het eerst live op internet verslag van een brand. Gek genoeg heeft hij zich nooit beklaagd over zijn privacy. Sterker, hij draagt zijn WearCam als een missie tegen cameratoezicht van bedrijven en overheden. Tegenover surveillance stelt hij 'sousveillance', toezicht van onderaf, zodat burgers zich beter kunnen beschermen tegen corruptie en manipulatie. Zelf een camera dragen is veiliger, vindt hij.

Dat lijkt op het argument dat Mae gebruikt in De Cirkel, de dystopische roman van Dave Eggers uit 2013 over een allesomvattend Googlesque concern. Geheimen zijn leugens en privacy is diefstal, volgens hoofdpersoon Mae. Ze kiest ervoor haar hele leven online te zetten met een cameraatje - ze 'gaat transparant', in de taal van De Cirkel. De data die worden verzameld zouden goed zijn voor haar eigen veiligheid en die van anderen. Ze vergaart een miljoenenpubliek dat meekijkt als ze hierover ruzie krijgt met haar ouders en haar ex.

JenniCam

De eerste superster die ontstond uit de beweging, die nu lifecasting wordt genoemd, was JenniCam. Vanaf 1996 zond student Jennifer Ringley vanuit haar kamer een geluidloze fotostream uit. Haar missie was absolute transparantie: je zag haar studeren, zich opmaken voor een avond uit, zoenen met haar vriendje en alleen thuis masturberen - je moest alleen 15 tergende seconden wachten op het volgende plaatje.

Op het hoogtepunt trok haar site 7 miljoen bezoekers per dag en mocht ze aanschuiven in de talkshow van David Letterman. Maar na verloop van tijd werden de reacties van kijkers haar te veel. Nadat een man in 2003 voor de camera was vreemdgegaan met haar kreeg zij zo veel kritiek dat ze haar website offline haalde.

Tegenwoordig is ze praktisch onvindbaar, ze heeft geen enkel onlineprofiel. Een journalist van de podcast Reply All deed er een jaar over om haar op te sporen. Ze biechtte op een burn-out te hebben gehad. Door al het commentaar was ze zo immuun voor kritiek geworden dat het moeilijk was om nog echt contact te maken met anderen. Nu geniet ze alweer ruim tien jaar van haar privacy.

Beeld vpro

We Live In Public

Eerst alles uitzenden en daarna onderduiken - dat gebeurde ook internetondernemer Josh Harris, oprichter van de eerste internet-tv-zender Pseudo. Als kunstproject stopte hij de laatste maand van het millennium honderd mensen in een bunker in New York. Hij gaf ze gratis alles wat ze wilden - van eten tot drugs - maar ze werden wel gefilmd. Velen draaiden door en het experiment liep bijna uit de hand, is te zien in de documentaire We Live In Public.

Nadat de politie het project op 1 januari 2000 had afgebroken, begon Harris een project met zijn vriendin Tanya Corrin. Hij hing hun huis vol met camera's en microfoons. Op weliveinpublic.com kon je alles volgen en meechatten. In eerste instantie vond het stel de aandacht fijn; zo vroeg Corrin de kijkers waar haar portemonnee was als ze die kwijt was.

Maar toen sloeg het onheil dubbel toe. De dotcombubbel barstte en Harris verloor 80 miljoen dollar. De spanningen tussen hem en Tanya waren tot een kookpunt opgelopen. Na elke verhitte discussie keken beiden meteen op hun computer. Wat vonden de volgers ervan? Het wegvallen van privacy en de ogen van anderen leiden altijd tot een groter of zelfbewuster ego.

Paranoïde

Sindsdien zijn internetverbindingen sneller en camera's kleiner geworden. Je leven livestreamen is steeds meer een reële optie. Er zijn dan ook talloze sterren uit lifecasting ontstaan, zoals Justin Kan en iJustine, maar geen van allen ging voor het zo strikt en volledig opgeven van de privacy als Nicolaas en Tim. En niemand houdt het lifecasten eeuwig vol. Na drie maanden werd iJustine zeer angstig en paranoïde, zei ze later in een interview. 'Soms zette ik de camera uit, begon te huilen en zei hardop: 'Waarom doe ik dit?''

Op de vraag wat zijn gemoedstoestand was, antwoordde Tim den Besten in HP/De Tijd ten tijde van het experiment: 'Pfoe, ik voel me een beetje bekeken. Manisch, maf, afgestompt - het gaat op en neer.' Een mooie mengeling van Ed, JenniCam, Josh en iJustine dus.

Super Stream Me, vanaf 5/11 wekelijks om 21.05 uur op NPO 3.

Jim Carrey in de film The Truman Show (1998).
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden