Je kunt ook weglopen

Onder bestuursvoorzitter Theo Bouwman haalde het uitgeversconcern PCM de Britse investeerder Apax binnen. Overbodig, en weggegooid geld, oordeelde de Ondernemingskamer onlangs....

Aan het eind van het jaar is PCM, uitgever van een paar van de belangrijkste kranten van het land, zelf een hot item in het nieuws geworden. Het concern lijkt te wankelen onder de last van de kredietcrisis. En een onderzoek, uitgevoerd in opdracht van de rechters van de Ondernemingskamer, had vorige week als uitkomst dat PCM Uitgevers al een paar jaar geleden aan de rand van de afgrond vertoefde.

Het was het gevolg van falend beleid, geruzie in de leiding en een als overbodig aangemerkte overname door een Britse maatschappij van lefkapitalisten die er na een paar jaar met 130 miljoen euro vandoor ging. Volgens de onderzoekers kostte het PCM alles bij elkaar ongeveer 300 miljoen aan ‘weggegooid geld’.

‘Ontluisterend’ noemde NRC-Handelsblad het rapport. De kwalificatie ‘vernietigend’ van de Volkskrant deed daar niet voor onder.

Theo Bouwman was al een legende toen hij in oktober 2002 naar PCM kwam als de nieuwe bestuursvoorzitter. Hij had eigenlijk alles mee. Zijn reputatie als een gelauwerde bladenman bij de Weekbladpers, VNU en Sanoma. Zijn engagement met maatschappelijk betrokken journalistiek – hetgeen tegenwoordig voor uitgevers geen vanzelfsprekendheid is. En zijn alom geroemde slimheid, als het moest sluwheid, als het moest hardheid.

Toen Bouwman kwam, zuchtte PCM al onder geldzorgen. Er werd domweg te veel uitgegeven. De kosten moesten omlaag. Maar het belangrijkste dat Bouwman zich voornam, was de kranten van PCM – Trouw, NRC Handelsblad, de Volkskrant, het AD – in rustiger, veiliger vaarwater te brengen. Voor Bouwman was het meer dan een commerciële opdracht.

Voorafgaand aan ons vraaggesprek stuurde hij het afgelopen weekeinde een soort verweerschrift tegen het rapport van de Ondernemingskamer. Vijf vellen, krachtige taal. ‘Vooringenomen’ was het rapport, hier en daar ‘naïef’, op andere plaatsen ook wel ‘ideologisch’.

In het begin van die notitie verwoordde hij zijn drijfveren: ‘Kranten vormen de grootste journalistieke organisaties in dit land, ze zijn onontbeerlijk voor de democratie en ook de basis waarop andere media hun selectie bepalen. Ze verdienen het in een stabiele omgeving te vertoeven.’

Dat vindt hij nu, dat vond hij in 2002. De extreme gevoeligheid van kranten voor de schommelingen van de conjunctuur moest worden weggenomen. Het idee was dat PCM nieuwe, andere bedrijven zou kopen – uitgeverijen van boeken, radio- of tv-stations. Het krantenbedrijf zou met nieuwe investeerders zijn basis verbreden, het zou ook met andere zaken geld gaan verdienen en daardoor de gekoesterde kranten uit de gure wind kunnen houden. Dat was droom en missie van Theo Bouwman.

In Spankeren, dat ligt tussen Dieren en Zutphen in schitterend Gelders landschap, bewoont Bouwman bij wijze van tweede huis een oranjerie. Volgende maand wordt hij 65. Hij maakt een breekbare indruk.

Hij zegt: ‘Het is niet gelukt. Dat moet ik gewoon constateren.’ Het gaat over die basisverbreding.

Hij wil ook andere dingen genoteerd hebben. ‘We hebben uitgeverij BSL gekocht voor 29 miljoen. En verkocht voor 58 miljoen. Redelijke deal, lijkt me. De educatieve uitgeverij Thieme Meulenhoff is nu verkocht voor 180 miljoen. Dat bedrijf was in 2002 met veel goede wil 50 miljoen waard.’

Zo heeft iedereen zijn lijstjes. Je hebt ook het lijstje van het eigen vermogen van PCM dat geduikeld is van 280 miljoen naar 145, van de schuld van 173 miljoen die gestegen is naar 375 miljoen, van een omzet die naar één miljard moest en op 670 miljoen bleef steken. Dat is toch ook een lijstje dat klopt?

‘Ja, het klopt als je vergeet dat de advertentiemarkt in die periode met 250 miljoen is ingezakt. Dan is 670 miljoen aan omzet nog niet zo slecht.’

Dus u hebt het goed gedaan?

‘Nee, met de kennis van nu heb ik een aantal dingen niet goed gedaan. Maar ik zeg er nadrukkelijk bij: met de kennis van nu.’

Waarom die toevoeging? Al in de zomer van 2006, toen u vertrok, wist u dat van die voorname doelstelling van basisverbreding niets terecht was gekomen.

‘Dat is zo.’

Hebt u de pest in?

‘Natuurlijk heb ik de pest in. Als ik alles geweten had, had ik het anders gedaan.’

Een kleine reconstructie van een enerverend strategospel.

Bestuursvoorzitter Bouwman had vooral te maken met de Stichting Democratie en Media (SDM) als veruit grootste aandeelhouder van PCM. Het is een plechtige naam voor wat vroeger de stichting Het Parool heette. Het Parool is het echte erfgoed van PCM, daar is het allemaal begonnen en daar rusten ook de meeste aandelen van het concern.

Bouwman heeft altijd de schurft gehad aan de taakopvatting van SDM. Hij vind dat kranten aandeelhouders moeten hebben die op grote afstand staan. Daarom wilde hij met PCM ook zo graag naar de beurs. Daar heb je duizenden anonieme aandeelhouders. Geen volk dat voortdurend op de stoep staat.

In zijn commentaar op het onderzoeksrapport heeft hij zijn opvatting pregnant samengebald: ‘SDM was onberekenbaar, de bestuurders waren aan geen enkel toezicht onderworpen, ondemocratisch benoemd en niet professioneel.’

Bestuursleden van de stichting vonden elke week wat anders. En ze leken zijn centrale doelstelling van basisverbreding te frustreren. Hij noemt SDM ‘ambigu’, wat behoorlijk deftig is voor dubbelzinnig.

Ook van de rapporteurs krijgt SDM ervan langs. Ze schetsen het beeld van een guerrilla in de top van het bedrijf waarbij SDM gaandeweg de macht veroverde. Maar Bouwman komt er evenmin goed vanaf. ‘De raad van bestuur was in 2005 en het eerste kwartaal van 2006 in feite uitgeblust’, staat er bijvoorbeeld. Bij elkaar krijgt de lezer een zeldzaam vertoond beeld voorgeschoteld van een niet te besturen bende.

Had u niet vooraf, in 2003, toen u echt werk begon te maken van uw missie van basisverbreding, voor tweehonderd procent zekerheid moeten hebben over de steun van de eigenaren?

‘Ik zal het sterker vertellen. Voordat ik naar PCM kwam, heb ik de zaak van de basisverbreding uitgebreid besproken met het bestuur van SDM, toen nog stichting Het Parool. Het bestuur steunde mijn opvatting. Punt.

‘Ik heb het ze laten herbevestigen voordat we aan de zoektocht naar andere aandeelhouders begonnen. Ze hebben het herbevestigd, op papier. Ik heb het ze nogmaals laten bevestigen toen we met Apax, het Britse fonds, in zee gingen. Ja, wat wil je dan nog?’

Dat klinkt niet alsof u de zaak vertrouwde.

‘Laat ik het zo zeggen: ik voelde aan mijn water dat zij minder enthousiast waren dan wij, de raad van bestuur.

‘Je moet je voorstellen dat het bijna niet mogelijk was een peil te trekken op de opvattingen binnen het bestuur van SDM. Je ziet het aan hun notulen, waaruit in het onderzoeksrapport breed wordt geciteerd. Eerst lees je van prettig gesprek met de raad van bestuur, en twee maanden later gaat het in de notulen van klote-idee en overvaltechniek. En daar wist ik dus allemaal niks van, hè.’

Maar als het zo erg was – ‘onberekenbaar, onprofessioneel’ noemt u het – waarom sloeg u dan niet met de vuist op tafel?

‘Wat kon ik veranderen? Zij hadden de aandelen. Zij benoemden zichzelf. Wat kan je dan?

Is dat niet een erg lijdzame opvatting van de rol van bestuursvoorzitter?

‘Maar wat kon ik doen? Je kunt weglopen. Dat is ongeveer het enige wat je kunt doen. De raad van bestuur heeft op het punt gestaan om te zeggen: nu moeten we maar weggaan. Dan praat je met je raad van commissarissen. En dan doe je het toch maar niet. Misschien hadden wel het wel moeten doen. Misschien.

‘We hebben gezegd: we gaan op zoek naar andere aandeelhouders om niet meer geheel afhankelijk te zijn van de luimen van SDM. We hadden ze op zeker moment zover dat ze hun meerderheidspositie wel wilden afstaan. Nou, denk je dan, dan zijn ze de controle kwijt, dan kunnen we eindelijk verder.’

In 2004 verscheen Apax op het toneel, de Britse durfkapitalisten. Een harde conclusie van het onderzoek is dat Apax geen positieve bijdrage is geweest aan het geluk van PCM. Het heeft het concern met schulden opgezadeld, het heeft het eigen vermogen van het bedrijf zwaar aangetast.

Apax was uw reddende engel, het brak de alleenheerschappij van SDM. Maar was het niet de duivel uitdrijven met Beëlzebub?

‘We moeten niet overdrijven.’

U hebt vroeger bedrijven als Apax wel aangeduid als ‘barbarians at the gate’, woestelingen die aan het hek staan te rammelen.

‘Nou kijk, die fondsen zijn op zichzelf behoorlijk rationeel.’

Het is toch de ratio van zo snel mogelijk zo veel mogelijk eruit slepen en de schulden achterlaten?

‘Op zichzelf is dat juist. Maar het was SDM dat in 2007 een irreëel hoge prijs betaalde voor de uitkoop van Apax. Ik ben vertrokken in 2006. In mijn tijd is PCM niet volgehangen met schulden, dat wil ik alleen maar zeggen.’

Kwam u met Apax niet van de regen in de drup? U wilde bijvoorbeeld de boekenuitgeverij VBK kopen en Apax blokkeerde die basisverbreding.

‘Ja, feitelijk is dat zo. Maar ze vonden het te duur. Het was verdedigbaar, moet ik zeggen. Achteraf denk ik dat in die kwestie de houding van de SDM-commissaris ook een rol heeft gespeeld. Naar mij toe was hij supportive. Maar het zou mij niet verbazen als hij achter de schermen een andere positie heeft gekozen.’

Apax had niet uw voorkeur als nieuwe aandeelhouder. U ging akkoord met Apax. De declaraties van adviseurs van Apax liepen op tot 33 miljoen. Te betalen door PCM. U ging akkoord. Waar bent u eigenlijk niet mee akkoord gegaan?

‘Ik heb tegengehouden dat het AD zou worden verkocht. Ik heb verlangd dat de strategie van de basisverbreding werd onderschreven. Ik ging niet ermee akkoord dat PCM werd volgehangen met veel meer schulden, wat ook mensen van SDM wél verantwoord vonden.

‘Wat die advieskosten betreft, dat is geld waarover ik niet ga. Dat is geld van de aandeelhouders. Noodgedwongen zijn wij ermee akkoord gegaan.’

De onderzoekers zeggen bij herhaling: de raad van bestuur heeft een eigen, zelfstandige verantwoordelijkheid.

‘Ja, ten aanzien van het bestuur, niet over het eigendom.’

De onderzoekers constateren dat in 2005 en in het eerste kwartaal van 2006 – dat is de periode-Bouwman – sprake was van ‘een vacuüm in strategisch opzicht’. Er gebeurde niks.

‘Dat bestrijd ik. Dat heb ik ze ook verteld. In het najaar van 2005 hebben wij een nieuwe strategie ontworpen ten aanzien van internet, radio en televisie en dat soort dingen. Daarvan is door de raad van commissarissen gezegd: wij zijn bezig een opvolger voor je te zoeken, leg dat stuk nu maar even weg.’

U wijst steeds naar anderen. Maar wat hebt u nou bereikt?

‘Nou ja, weinig. Behalve dan dat PCM bedrijfsmatig in 2005 buitengewoon gezond was.’

Jawel, de kosten waren gedrukt. Maar uw reden van bestaan bij PCM was de basisverbreding. Moest u niet bij uw vertrek in 2006 concluderen dat u mislukt was?

‘In dat opzicht wel. Oké.’

Toch bent u met bijna twee miljoen euro weggegaan. Is dat niet veel voor iemand die zelf concludeert dat zijn belangrijkste opdracht niet is gelukt?

‘Ik moet toch even zeggen dat het grootste deel, 1,4 miljoen, het gevolg was van omstandigheden. Apax wilde destijds per se dat het management deelnam in het aandelenkapitaal. Toen SDM om Apax uit te kopen de buitensporig hoge prijs betaalde, rolde voor mijn aandelen die 1,4 miljoen eruit. Zo is het gebeurd.

‘Ik heb Bert Groenewegen, de huidige voorzitter van de raad van bestuur, nog een mailtje gestuurd waarin ik zei: als SDM haar opbrengst uit die hele episode wil teruggeven aan het bedrijf, aan PCM, dan wil ik ook wel terugstorten.’

Waarom had u grootmoedigheid van SDM nodig om zelf grootmoedig te zijn?

‘Die vraag kan ik niet beantwoorden.’

Deugt de vraag niet?

‘Nee, de vraag begrijp ik wel. Ik kan hem alleen niet beantwoorden.’

Ben Knapen moest uit de raad van bestuur, omdat hij ongeschikt werd bevonden. Hij nam anderhalf miljoen mee. Uit een uitgemergeld bedrijf. Wat moet je daar nou van denken?

‘Ik denk daar niet zoveel van. Er is ooit een contract gemaakt met Ben Knapen, voor mijn tijd, en dat contract is nageleefd. Ik heb afgesproken met de raad van commissarissen dat we nooit meer zo’n contract zouden maken. Later bleek mij dat met een opvolger van Knapen precies zo’n contract was gesloten.’

U hebt een bonus gekregen van anderhalve ton. Daar hingen voorwaarden aan, bijvoorbeeld dat nieuwe bedrijven moesten zijn verworven. Dat is niet gebeurd, zoals u zelf ook vaststelt. Toch kreeg u die anderhalve ton. Hoe kan dat?

‘De raad van commissarissen vond dat in elk geval de poging in voldoende mate was ondernomen. Ik heb die bonus mijzelf niet toegekend. Dat hebben zij gedaan.’

En u vond ook dat het dik verdiend was.

‘Nou ja, dik... Ik vond dat het verdiend was.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden