Je kunt ook goed in het kwaad zijn'

Caesar wist dat Alesia in de Auvergne moeilijk in te nemen was. Hij koos de strategie van een beleg. De stad, op de 407 meter hoge Mont-Auxois, liet hij door zijn legioenen omsingelen; al waren de Galliërs er vast van overtuigd dat hun leger Caesars troepen zou wegvagen, eindigde het beleg in een nederlaag. Ze kwamen niet meer door Caesars verschansing heen.

'Het is moeilijk te zeggen welke afwegingen Vercingetorix heeft gemaakt', zegt Meijer, 'maar dat het pijnlijke momenten moeten zijn geweest, voor hemzelf maar ook voor al die Galliërs die hem hun vertrouwen hadden geschonken, daarover kan geen enkele twijfel bestaan.' Vercingetorix wierp zijn wapens voor de voeten van Caesar met de onvergetelijke woorden: 'U, allerdapperste man, heeft een dapper man overwonnen.' Dat heeft Caesar als een belediging ervaren. In zijn Oorlog in Gallië wijdt hij nauwelijks zes of zeven pagina's aan de Gallische krijger, hij vertelt niets over zijn tegenstander en daardoor is de verslagen Vercingetorix een mythische held geworden.

'Ik kreeg tijdens het schrijven respect voor de Fransen', vertelt Meijer, 'hoe ze met hun verleden omgaan.' Het heeft iets vertederends. Iets aardigs. Bij ons in Nederland bestaat zo'n verleden nauwelijks. We leven in het heden. Nooit iets historisch. Den Uyl, ja, maar verder gaan we niet. Geen helden als Vercingetorix. Dat vind ik wel jammer. Geschiedenisonderwijs bestaat in Nederland allemaal uit themaatjes, over wonen, zoiets van: ''ze woonden eerst in de open lucht en dan in hutten''. Je leert niks over verbanden. In Frankrijk hebben ze het over de held Vercingetorix, over zijn nederlaag, maar ook over zijn heldhaftigheid.'

Zelfs iemand als Mitterrand.
'François Mitterrand ging op 17 september 1985 in een toespraak op de Mont-Beuvray bij de aanvang van een grote opgravingscampagne in Bibracte, de oude hoofdstad van de Haeduers, nog een stapje verder. Hij sprak daar de gedenkwaardige woorden: ''Bibracte, waar het eerste bedrijf van onze geschiedenis zich afspeelde'', daarmee doelend op de grote landdag van de verenigde Galliërs, waar Vercingetorix tot leider was gekozen en de Gallische eenheid was gezworen. Hij legde zo bewust een verbinding tussen het begin van de Franse geschiedenis, het leiderschap van Vercingetorix, en het voorlopige einde daarvan met hemzelf in de hoofdrol als president van de Vijfde Republiek. Hij suggereerde dat er een rechte lijn getrokken kon worden van het oude, pre-Romeinse vrije Gallië naar de moderne tijd.'

Mitterrand wilde met zijn echtgenote Danielle begraven worden op de Mont-Beuvray. Zijn vrouw is 'een dochter van de streek'. Maar Mitterrand werd in Jarnac begraven, zijn geboorteplaats aan de Franse westkust. 'Maar het zou wel mooi geweest zijn, een Franse president die zijn naam voor eeuwig had verbonden met de plaats waar de Galliërs van Vercingetorix hun eenheid hadden gezworen.

'Het is ambigu. Aan de ene kant vind je het goed dat Caesar Gallië veroverd heeft, want daardoor kon Gallië meegaan in de vaart der volkeren; aan de andere kant heeft Vercingetorix tot het laatst gestreden en laten zien wat de volksaard van de Fransen is. Je geeft je leven voor het vaderland. Die ambiguïteit is later voortdurend gepredikt.'

Het is toch merkwaardig, preciseert Meijer, 'dat én De Gaulle én Pétain zich op Vercengetorix beroepen? Ze refereerden allebei aan de Gallische held om hun eigen politieke optreden te rechtvaardigen.'

Fransen sublimeren hun geschiedenis. 'Ze zijn daar heel vindingrijk in.' Vercingetorix was toch verslagen? 'Ja, maar daar kijken ze wel anders tegenaan. Die nederlaag is in de ogen van Franse geschiedschrijvers heldhaftig. Wij Nederlanders moffelen alles weg. Je zou in Nederland zo'n boekenserie moeten maken als van Pierre Nora, Les lieux de mémoire, en aan de hand daarvan een soort canon maken. Dat hebben de Fransen.' In die door Nora samengestelde canon gaat het over de cultuur van de Fransen, over hun helden, 'de eregalerij van Franse helden', Jeanne d'Arc, die 'jonge vrouw die in de laatste fase van de zogenaamde Honderdjarige Oorlog kortstondig tegen de Engelsen had gevochten', over 'een dappere jonge vrijheidsstrijder' Clovis 'die een winnaar was', én over Vercingetorix en de Galliërs 'die werden geprezen als dappere mensen uit een ver, bijna mythologisch verleden'.

De definitieve doorbraak van Vercingetorix, die honderden jaren alleen maar een figurantenrol speelde in geschiedenisboeken of antieke memorialen, werd dank zij die andere Napoleon, keizer Napoleon III, een amateur-historicus, 'de nieuwe held van Frankrijk'. Hij 'stak zijn bewondering voor Vercingetorix niet onder stoelen of banken. In woord en geschrift uitte hij zijn waardering voor de Gallische opstandelingenleider, wiens faam hij in een standbeeld wilde laten vereeuwigen.' Vercingetorix werd populair.

'Mitterrand, ik had een zwak voor hem. Als ik die Chirac hoor praten, dat is toch ondenkbaar? Als je Mitterrand zag, dan zag je toch een soort Napoleon voor je staan? In Frankrijk komt dat voortdurend naar voren: Duitsland is niet door de Romeinen veroverd - en dan wordt er geroepen: wat een zegen dat wij wél veroverd zijn, want daardoor zijn wij deelachtig aan de Romeins-Romaanse beschaving. En die Germanen, dat kun je nu nog zien, dat zijn plompe, onbehouwen en onbeschaafde mensen.

'Er is wel over nagedacht. Die Romeinse beschaving heeft ook iets goeds gebracht, een hogere beschaving. Daardoor zijn we geworden wat we zijn. Dat zei Jules Michelet al, dé nationale geschiedschrijver van Frankrijk. Die schreef nauwelijks over Vercingetorix, die zegt: je moet niet teruggaan naar die oud-Gallische beschaving. Ook Victor Hugo schreef niet over Vercingetorix; het waren altijd minder bekende historici die over hem schreven, op een vrij populistische manier. Op die manier is dat beeld van nos ancêtres les Gaulois ontstaan, ''onze voorouders de Galliërs'', de opvatting dat in al de volkeren die gezamenlijk de Franse natie hebben gevormd het bloed van de Galliërs overheerste.

'De republikeinen hebben Vercingetorix op een voetstuk geplaatst, ze vergeleken hem met Christus, ze spraken over ecce homo Gallus, ''de heiland''. Die verbintenis in Bibracte, waar de eenheid gezworen is tussen de Galliërs en hun leider, werd een leidmotief in de 19de-eeuwse geschiedschrijving. De adel moest er niet veel van hebben. Maar De Gaulle, Pétain én Mitterrand dweepten met hem.

'Caesar schreef weinig over zijn tegenstander. We weten nauwelijks iets over zijn uiterlijk. Het beeld dat we van hem hebben, is waarschijnlijk fout. Had hij zo'n snor? Zulke vlechten? Sommigen, zoals Camille Jullian in 1901, schreven gepassioneerd over Vercingetorix. Het is een fraai verhaal, je krijgt er de tranen van in je ogen, maar ik geloof het niet allemaal. Het is wel mooi opgeschreven, over ''de eerste Fransman'', de eerste résistant. Het is een beeld van de Derde Republiek, dat later door ''de opgraver van Alesia'', de nuchtere archeoloog Michel Reddé, is tegengesproken. Je kunt volgens hem niet zeggen hoe hij geweest is, alles is mythe.

'Nee, hij was geen Hannibal, die Car thager die met de Romeinen zestien jaar oorlog voerde, geen Mithridates, de koning van het Klein-Aziatische Pontus, die de Romeinen veertig jaar trotseerde. Vercingetorix was een lokale verzetsheld, heldhaftig, dat wel, maar geen groot strateeg. Over zijn dood weten we weinig; hij zou zes jaar in gevangenschap in het Tullianum, de staatsgevangenis van Rome, hebben gezeten en daarna zijn gewurgd.'

Meijer is een verteller. In Gladiatoren - Volksvermaak in het Colosseum gaat het over gruwelijke en wrede shows in Rome. In Keizers sterven niet in bed - Van Caesar tot Romulus Augustus over de keizers in hun laatste levensdagen. In Paulus' zeereis naar Rome - Een reconstructie gaan we op reis met de gehelleniseerde jood uit Tarsus. 'Toen ik studeerde in Leiden, had je twee meningen: ofwel schreef je het mooie geschiedenisverhaal, ofwel ging je uit van de saillante vraagstelling. Ik ging aanvankelijk mee met die vraagstelling, maar nu vind ik toch dat het verhaal ook de moeite waard is. Ik wil de feiten geen geweld aandoen. Maar ik zet niet bij elke zin een voetnoot.' Kees Fens schreef ooit dat 'een verteller iemand is die niet kan zwijgen'. 'Ja, ik ben een oude leraar. Dat wil ik ook blijven. Ik probeer me in te leven, ik wil er altijd bij zijn.'

Meijer verdiepte zich in maritieme kwesties in de oudheid, ging ook duiken, onderwaterarcheologie. 'Ik was een sportduiker en ging op expeditie. Ik ben altijd in zeegeschiedenis geïnteresseerd geweest, speuren naar scherven, naar boten. Er zijn nog zaken die we niet weten; er is nog nooit een oorlogsschip gevonden, alleen maar vrachtschepen. Zo'n Trireme, daar hebben we wel meningen en ideeën over, maar er is nog nooit zo'n schip gevonden. Stel nu dat er morgen bij Salamis zo'n schip wordt ontdekt, dan is dat heel bijzonder. Fantastisch toch?

'Oorlogsschepen spoelden aan, als wrakhout; ze waren licht. Herodotos vertelt over de vrouwen van Salamis die kookten op het hout van de schepen van de Perzen. Het klinkt een beetje als een jongensdroom; het is verwondering. Als je bij Turkije duikt en dan zo'n schip vindt met honderden amforen, dat is verrukkelijk. Mijn vader was geschiedenisleraar, een ouderwetse vertelleraar. Dat heb ik ook. Als ik schrijf, sta ik letterlijk in het Colosseum, op zo'n dag van terechtstellingen.

'Je kunt ook goed in het kwaad zijn. Dat waren de Romeinen. Die waren intrinsiek wreed. Een miljoen Galliërs zijn vermoord - twee miljoen, schrijft Michelet. In alles waren de Romeinen systematisch: in het bouwen, in het recht, maar ook in het uitmoorden en veroveren. Ze waren niet het briljantste volk, maar wel het meest systematische. Hun leger was perfect georganiseerd, hun regeringssysteem was dat ook; de Romeinen deden het goed. Augustus vind ik geen sympathieke man, hij liet veel mensen executeren, hij heeft de republiek om zeep geholpen, maar je moet hem wel één ding nageven: als er treinen gereden zouden hebben tijdens zijn regering, dan zouden ze op tijd hebben gereden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden