'Je krijgt een blik in andermans leven. En dan ga je weer verder.'

Vrijdag wordt de Ere Zilveren Nipkowschijf uitgereikt aan tv-maker Frans Bromet (72), een prijs voor zijn grote, eigenzinnige oeuvre. Zijn aanpak: kijken en luisteren. 8 lessen van de meester.

Tv-maker Frans Bromet: 'Ed van der Elsken was een groot voorbeeld voor mij' Beeld Marijke Groeneveld / de Volkskrant

Frans Bromet (72) was aan het koken toen hij hoorde dat de jury van de Zilveren Nipkowschijf had besloten een oeuvreprijs aan hem toe te kennen. Het werd bekendgemaakt in De Wereld Draait Door, maar Bromet kijkt nooit naar dat programma. 'Op NPO1 wordt alleen maar populaire troep uitgezonden.' Hij werd gebeld door researcher Bibi, die ook weer was gebeld door een vriendin: 'Het schijnt dat je de Ere-Nipkowschijf hebt gekregen.'

Smakelijk eten wilde daarna wel lukken. Hij vond het 'ongelooflijk' nieuws, 'echt fantastisch', zegt hij een paar weken later. 'Ik was heel erg aangenaam verrast.' Aan de toon waarmee hij de woorden uitspreekt, valt geen enthousiasme te horen, precies zoals Bromet van achter de camera klinkt in de paar honderd documentaires die hij de afgelopen decennia afleverde.

Vorig jaar waren er van &Bromet, het bedrijf dat hij samen met dochter Silvia runt, vijf films te zien: Beukbergen, de verbouwing van een woonwagenkamp (over een woonwagenkamp in Zeist), De dokter onder vuur (gesprekken met artsen die medische missers maakten), Zelfvoorzienend met behoud van comfort (over het woonvisioen van Matthieu Smakman), Muziek op de vlucht (een muziekfilm over de Jungle in Calais) en Stank voor dank (over klokkenluiders).

Nu zit Bromet met een biertje aan een picknicktafel bij zijn kantoor aan De Noord in Ilpendam, waar hij net drie cursisten heeft uitgezwaaid. De tv-maker maakt niet alleen televisie. Ongeveer vijftig mensen per jaar betalen 995 euro voor een vierdaagse cursus betrokken reportage maken en de lessen van de leermeester.

Nipkowschijf

De Zilveren Nipkowschijf, de prijs voor het beste televisieprogramma van het afgelopen jaar, wordt vrijdag uitgereikt in filmtheater Het Ketelhuis in Amsterdam. Genomineerd zijn De Zaak Menten (Omroep Max), Schuldig (Human) en The Amsterdam Project (RTL 4). De jury bestaat uit dertien mediajournalisten en tv-critici van NRC Handelsblad, Trouw, De Telegraaf, de Volkskrant, het Algemeen Dagblad, De Groene Amsterdammer, Het Parool en NPO Radio 1. Vorig jaar werd de prijs gewonnen door Zondag met Lubach (VPRO).

De Bromet Film School ontstond als een creatieve oplossing voor een probleem. 'We hebben lang voor weinig geld moeten werken, omdat we van de fondsen geen subsidies kregen', zegt Bromet. 'Ons bedrijf maakt programma's voor de publieke omroep. Dat is een onzeker bestaan, want je hebt maar een paar klanten, - de omroepen - die je product kunnen afnemen. Tegenwoordig is er eigenlijk nog maar één klant: de NPO. Als de netmanager een plan niet ziet zitten, is het einde verhaal. Cursussen en trainingen geven maakt ons onafhankelijker.'

Hij deelt vooral zijn enthousiasme over 'een bepaalde manier van films maken': persoonlijk, met een onbevangen blik, eerlijk, nooit in scène gezet. De Bromet-manier? 'Zo zou je het kunnen noemen, al wil ik het niemand opdringen. Het is aan mij niet besteed, maar als mensen documentaires willen maken vol esthetische shots en met weggeknipte vragen, dan moeten ze dat doen.'

De drie leerlingen van vandaag hebben wél een stijlvoorbeeld aan hem genomen. Ze maakten een eigen aflevering van zijn programma Alles te koop, dat tussen 2006 en 2008 op televisie kwam. Het concept is simpel: zoek een advertentie op Marktplaats, ga langs bij de verkoper en film het verhaal achter de verkoopwaar.

Twee van de cursisten zijn al in de weer met video bij de bedrijven waar ze werken, de ander studeert psychobiologie, maar overweegt zich aan te melden voor de Nederlandse Filmacademie. Allemaal hebben ze de smaak te pakken, om dezelfde reden waarom Bromet na al die jaren niet uitgekeken raakt. Kijken, goed kijken, vindt hij, is samen met goed luisteren het fijnste kneepje en de charme van het vak ineen. 'Je krijgt een blik in andermans leven. En dan ga je weer verder.'

Bromet was aan het koken toen hij hoorde dat hij een Zilveren Nipkowschijf zou krijgen Beeld Marijke Groeneveld / de Volkskrant

De Volkskrant kreeg acht lessen van Frans Bromet.

1. Het interview is het belangrijkst

'Alles moet tegenwoordig maar visueel aantrekkelijk zijn, maar voor mij staat dat niet op nummer één. De nadruk ligt bij mij op het interview. Een interview is geen gesprek. Het interview heeft een onderwerp, een structuur, terwijl een gesprek alle kanten op kan. Mijn rol is om mensen te helpen hun verhaal te vertellen en dat doe je door te luisteren. Goed luisteren is de kern van interviewen. Veel mensen zijn geneigd om de woorden van een ander in te vullen. Luisteren is juist proberen zo onbevangen mogelijk tot je te laten komen wat iemand te melden heeft.'

2 Laat merken dat je ook een mens bent

'Je moet niet alleen goed luisteren, je moet ook laten merken dat je goed luistert. Dat doe je door in te haken op wat mensen zeggen. Je moet wat je hoort herkenbaar proberen te maken voor jezelf: heb ik dat ook, of zou ik dat ook hebben? Eigenlijk komt het hierop neer: je moet laten merken dat je ook een mens bent.

'Als ik kijk naar een programma als Nieuwsuur, zie ik nooit mensen. Ik zie alleen maar vraagmachines. Persoonlijk vind ik dat niet om aan te zien. Veel makers snijden de vragen weg. Ik vind juist dat de vragen die gesteld worden erin horen te blijven.

'Ed van der Elsken was een groot voorbeeld voor mij. Hij was net als ik in eerste instantie cameraman, al was hij natuurlijk vooral fotograaf. Als personage was hij in al zijn films aanwezig. De interactie tussen degene die de beelden maakte en de mensen voor de camera sprak mij enorm aan. Je zag het nergens, in die tijd, de jaren zestig, maar toen al vond ik dat je op deze manier het meest recht doet aan de werkelijkheid en aan de mensen.'

3 Ensceneer niks

'In de tijd dat ik nog werkte als cameraman voor andere regisseurs, gebeurde het geregeld dat de mensen die ik stond te filmen dichtsloegen. Meestal kwam dat doordat ze uit hun gewone doen werden gehaald, of werden gecommandeerd door de maker: doe dit eens over, zeg dat eens op een andere manier. Ik vind dat ongepast en onrespectvol, omdat er een oordeel uit spreekt: zoals jij het gewend bent te doen, is het niet mooi of goed genoeg.

'Ik kom het liefst alleen of met een geluidsman en ik heb nog nooit meegemaakt dat iemand niet meer wist wat-ie moest zeggen. Het is belangrijk dat je je altijd bewust bent van de vertrouwensrelatie tussen degene die je filmt en jou als maker. Die rol moet je voortdurend in de gaten houden. Je bent er om zijn of haar verhaal vast te leggen, niet je eigen verhaal.'

4 Laat je verrassen

'Ik doe nooit voorgesprekken, want dan ben ik niet nieuwsgierig meer en moet ik nieuwsgierigheid veinzen. De kijker merkt het meteen als er gespeeld wordt, en ik vind interviewen niet meer leuk als ik al weet welk verhaal iemand heeft.'

5 Maak een rond verhaal

'De verhalen die ik film, zijn door de jaren heen ingewikkelder geworden. Dat heeft ermee te maken dat Silvia tegenwoordig bijna alles monteert. Zij steekt verhalen beter in elkaar dan ik zelf ooit heb gekund. Er is één belangrijke regel: er mag niks in de film zitten dat niet met iets anders in de film te maken heeft. Alle elementen in het verhaal moeten met elkaar opbouwen tot het onafwendbare einde.'

6 Doe het omdat je het leuk vindt

'Op het Mediapark in Hilversum kom ik bijna nooit. Het is niet mijn wereld. Dit is meer mijn wereld, een dorpje waar ik zonder veel stress mooie dingen kan maken. Werk is waar ik het liefst over praat. Ik geniet het meest als ik een eerste montage zie die werkt, maar ook tijdens het filmen geniet ik me suf. Ik vind het lekker om een camera vast te houden, op pad te gaan, mensen te ontmoeten, vragen te stellen, te overleggen met de geluidsman.

'Ik ben altijd, ook als kind al, behoorlijk introvert geweest. In gezelschappen zit ik het liefst in een hoekje, een beetje te kijken naar alles om me heen, zonder dat ik er zelf betrokken bij wil worden. Ik vind het moeilijk om zomaar in gesprek te raken met vreemden, dus dat gebeurt haast nooit. In de trein niet, in het café niet. Sociaal zijn en contact maken gaat beter met een camera op mijn schouder.'

7 Kies een onderwerp dat dicht bij je ligt

'Al mijn films gaan over dingen die mij interesseren, die ik belangrijk vind om te belichten of die mij in mijn dagelijks leven ook raken. Silvia en ik leggen nu de laatste hand aan een documentaire over Uber. Ik heb taxichauffeurs gefilmd die er moeite mee hebben dat een grote, kapitaalkrachtige Amerikaanse onderneming hun ambachtelijke activiteiten probeert te vernietigen.

'Onder het mom van vernieuwing wordt vaak veel kapot gemaakt. Dat is een thema waar ik wat mee wilde doen. Ik kan wel mee gaan juichen: kijk, fantastisch, je kan voortaan met een app een goedkopere taxi bestellen en op de minuut zien welke chauffeur je met welke auto komt ophalen. Dat is ook mooi, maar ik wil ook stilstaan bij wat er verloren gaat.'

8 Vind iemand die je werk bewondert

'Toen ik begin jaren negentig het voorstel voor Buren indiende bij de VPRO zagen ze het daar aanvankelijk niet zitten. Alleen Roelof Kiers, destijds hoofdredacteur, vond het een leuk idee. 'Weet je wat', zei hij, 'ga er maar een paar proberen te maken, dan zien we wel verder.'

'Er zijn tegen alle voorstellen bezwaren te maken. Ik zeg daarom weleens: ze moeten het je gunnen. Ik heb al heel lang een goede relatie met de mensen van wat vroeger NCRV Document heette. Karen de Bok, de begin dit jaar overleden hoofdredacteur van de VPRO, was een bewonderaar van mijn werk. Er is een hoofd documentaire bij de VPRO, maar ik ging meestal rechtstreeks naar haar toe. 'Hoe zit het met het hoofd documentaire?', vroeg ik en dan zei Karen: 'Die overtuig ik wel.' Na haar dood, begin dit jaar, heb ik drie nieuwe plannen ingediend bij de VPRO, maar die zijn allemaal afgewezen.

'Tegenwoordig komt het er vaak op neer dat documentaires artistiek moeten zijn. 'Creatieve documentaire', dat is nu zo'n veelgebruikte term. Ze zeggen het niet met zoveel woorden, maar bij het NPO-fonds weegt de artistieke waarde van films zwaar. Ik maak geen artistieke films.

'Of er veel goede documentaires worden gemaakt? Nou, veel, niet veel. Maar ze zijn er wel. Het Uur van de Wolf vind ik vaak goed. Over Schuldig heb ik goede dingen gehoord, maar ik heb de serie niet gezien. Laatst vroeg ik me af hoe dat zou kunnen komen. Bleek het op NPO1 uitgezonden te zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden