Je hebt het niet van mij, maar¿

Kippendrift rond de Hofvijver

Dat spel tussen journalisten en voorlichters lijkt wel een soap, constateerde Joris Luyendijk op het Binnenhof.

Het succes dat Joris Luyendijk oogstte met Het zijn net mensen uit 2006 is voor een groot deel te verklaren uit het feit dat hij de methode van de kleedkamerjournalistiek op de beroepsgroep van journalisten zelf toepaste. Luyendijk, gewezen correspondent in Israël en het Midden-Oosten voor de Volkskrant, NRC Handelsblad en de NOS, keek zijn collega's als het ware onder de rokken en constateerde dat de professionele pretenties van verificatie, onafhankelijkheid en evenwichtige berichtgeving in de Palestijnse gebieden, Israël, Egypte, Syrië of Irak lang niet altijd worden waargemaakt.

Vervolgens trok Luyendijk de conclusie dat journalistiek in de Arabische wereld 'gewoon niet mogelijk' is, want in een dictatuur is elke informatie per definitie vervormd, gemanipuleerd en niet te controleren. Maar de correspondenten verzwijgen voor hun lezers, luisteraars en kijkers dat ze hun verhalen niet kunnen waarmaken. Met andere woorden: de correspondenten houden hun publiek voor de gek.

Die benadering van de spelbreker die zijn eigen beroepsgroep te kijk zet, sloot perfect aan bij de populistische tijdgeest, waarin mondige lezers en internetsurfers zich afvragen wat die journalistiek nu eigenlijk voorstelt. Luyendijk voedde zo, gewild of ongewild, het wantrouwen in het métier als zodanig: niet alleen in een dictatuur, maar ook in democratische landen als Nederland.

Vier jaar later, in de maand september van 2010, deed Luyendijk opnieuw participerend onderzoek. Dit keer naar de wederzijdse afhankelijkheid van politici, journalisten, voorlichters en lobbyisten. Ook weer op locatie: in de wandelgangen en de kleedkamers aan het Binnenhof - en niet te vergeten aan de bierpomp van sociëteit Nieuwspoort.

'Je valt met je neus in de boter', kreeg Luyendijk talloze malen te horen tijdens zijn onderzoek voor Je hebt het niet van mij, maar.... 'Want tjonge, wat was er veel nieuws: ruzie binnen het CDA, afgebroken formatiebesprekingen, een speech van Wilders in New York, hervatte formatiebesprekingen, nog meer ruzie binnen het CDA de regeringsverklaring...' Hoezo neus in de boter?, vraagt Luyendijk zich in verwondering af. 'Stel dat je na de val van het vorige kabinet begin 2010 de verkiezingsprogramma's had bestudeerd en op basis daarvan je stem uit had gebracht. En stel dat je daarna slechts twee keer Haags nieuws tot je had genomen: bij de verkiezingsuitslag, en daarna de aankondiging van het regeerakkoord. Wat had je dan eigenlijk gemist? Heel veel peilingen, heel veel debatten waarin poppetjes elkaar probeerden af te troeven, analyses van die pogingen, formatiepogingen, berichten wat allerlei poppetjes daar weer van vonden... Maar hoeveel was je wijzer geworden over, bijvoorbeeld, de rol in Den Haag van Shell? Het grootste bedrijf van Nederland zal toch heus tijdens de formatie hebben laten weten wat het van de Nederlandse regering wil en verwacht?'

De journalistiek als controle van de macht is dus een mythe, meent Luyendijk. Terwijl de journalisten, voorlichters en Kamerleden elkaar 24 uur per dag hyperventilerend bezig houden, kaarten de lobbyisten hun zaakjes ongestoord af met topambtenaren en spannen ze onnozele Kamerleden voor hun karretje door hun kant-en-klare tekstfragmenten te leveren. In zijn soepel geschreven verhandeling geeft Luyendijk treffende voorbeelden van de informatiekloof tussen de professionele belangenbehartigers en de ploeterende volksvertegenwoordigers.

Treffend zijn ook zijn anekdotes van intimidatiepraktijken van voorlichters jegens journalisten. 'Zo jongen, jij gaat voorlopig niet naar Uruzgan', kreeg de defensiespecialist op een Haagse redactie te horen na de publicatie van een onwelgevallig verhaal. Waar Luyendijk zich het meest over verbaasde, is dat er van die touwtrekkerij tussen journalisten en voorlichters, eindigen

d in vaak beschamende compromissen, zo weinig naar buiten komt. Waarom blijft die Haagse kaasstolp zo beslagen? Het antwoord is: je blijft van elkaar afhankelijk. Niet alleen nu, maar ook later: de journalist van vandaag is de voorlichter van morgen. Net zoals gewezen Kamerleden zeer gewild zijn als lobbyist.


De kippendrift rond de Hofvijver deed Luyendijk nog het meest denken aan een soap. Hij noemt het, naar een voorbeeld in dit genre, Onderweg naar morgen-journalistiek. Het zelfbeeld van de journalist, namelijk controleur van de macht, wordt verwrongen tot de verhaallijn van de soap: conflicten tussen personages die eindeloos doorgaan. Luyendijk: 'De journalistiek zegt: Macht = Politiek = Den Haag = Conflicten tussen Personen en Partijen. En dan blijft als belangrijkste vraag over: wie is er vandaag boos op wie?' Zo vroegen de journalisten aan Ab Klink, de CDA-onderhandelaar die een boekje open deed over de houdgreep waarin Wilders zijn partij en de VVD hield: 'mag u dat wel zeggen?' In plaats van zich af te vragen: klopt het wat Klink zegt?

Luyendijk typeert zijn schets met passende bescheidenheid als die van een sneltekenaar; de tijd en het budget om diepgravend onderzoek te doen ontbraken hem. Zijn boekje is dan ook een uitnodiging tot nader onderzoek naar de verstrengeling van belangen tussen de spelers en naar de scheefgegroeide machtsverhoudingen tussen de vier partijen. Hoe brutaler het communicatiewezen wordt, des te interessanter is het voor journalisten is om aan meta coverage te gaan doen. Dan verslaan journalisten niet alleen de politiek, maar ook de manier waarop de spindoctors en pr-functionarissen hen proberen te beïnvloeden. In Amerika en Engeland zijn daar al voorbeelden van. Wie volgt in Nederland?






* * *

Joris Luyendijk: Je hebt het niet van mij, maar...- Een maand aan het Binnenhof. Podium; 112 pagina's; € 12,50. ISBN 978 90 5759 425 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden