ReportageGeorge Gershwin op pianola

Jazzy pianist George Gershwin gereanimeerd in de studio

Honderd jaar geleden nam componist George Gershwin de pianopartij van zijn beroemde Rhapsody in Blue op met een speciaal apparaat. Nu klinkt diezelfde opname weer op een pianola, en een nieuwe cd. Wat blijkt? Gershwin speelt het veel jazzyer dan de meeste concertpianisten nu.

Componist en pianist George Gershwin, thuis in New York, 1934.Beeld Getty

De opname is fonkelnieuw. Toch is de pianosolist op het nieuwe album van de Marinierskapel der Koninklijke Marine al 83 jaar dood. Hoe kan dat?

Deze week verschijnt Rhapsody in Navy Blue, naar het laatste werk dat op de cd staat, Rhapsody in Blue: een compositie voor piano en orkest van George Gershwin (1898-1937). De Amerikaan heeft zelf zijn partij ingespeeld – honderd jaar geleden. Pianisten speelden in die tijd hun muziek op een piano waaraan een speciaal opnameapparaat verbonden was, dat gaatjes stanste in papieren vellen (net zoals bij een draaiorgel) op de plekken waar de toetsen werden ingedrukt.

Jan Bouman (72) bediende het apparaat dat die pianorol afspeelde. Voor de opname maakte hij gebruik van een voorzet-pianola, de voorloper van de pianola. De pianola werd ontwikkeld in 1895 en beleefde zijn bloeitijd in de jaren twintig van de vorige eeuw. Stel je daarbij een piano voor met een ingebouwd, pneumatisch mechanisme dat met pedalen wordt bediend om de pianorol af te draaien – je ziet de toetsen naar beneden bewegen terwijl niemand ze indrukt.

Maar Boumans voorzetpianola schuif je dus voor een normale vleugel of piano. Er zitten een soort vingertjes aan die op de toetsen worden gelegd. ‘Het is een loodzwaar ding’, vertelt de oud-hoornist van het Nederlands Philharmonisch Orkest en nu pianolahobbyist. ‘Er zit een temporegelaar op de pianolapedalen. Ik laat met die pedalen niet alleen het mechanisme lopen, ik kan ook, door harder of zachter te trappen, de dynamiek regelen. De pedalen van de piano kan ik ook nog bedienen, maar dan met de hand, want die zitten verstopt achter de voorzetter.’

De “aeolian” / pianola van het pianolamuseum met Jan Bouman.Beeld Bart van Tienen

Hoe is hij hier ‘ingerold’? Bouman: ‘Veertig jaar geleden was ik op zoek naar een tweedehandspiano en toen kwam ik er een tegen met zo’n afspeelmechanisme erin. Iemand zei tegen me dat ik die pianola moest kopen, want die dingen werden alleen in echt goede piano’s gezet. Toen ik de pianola eenmaal in bezit had, ben ik op zoek gegaan naar pianorollen. Nou, dan kom je dingen tegen.’

Zoals de pianorol van Gershwin die Gershwin speelt dus. ‘Die vond ik veertig jaar geleden in het Pianolamuseum in Amsterdam, daar liggen stapels van die rollen waarin je mag neuzen. Dat inspelen van pianorollen werd veel gedaan. Het was in die tijd een belangrijke manier om muziek te reproduceren. Gershwin heeft trouwens voor verschillende pianorolmerken zijn Rhapsody in Blue ingespeeld. Kopieën ervan kun je in Amerika gewoon kopen, voor een euro of 10.

‘Op deze rol speelt Gershwin zowel de orkest- als de solopartij in een arrangement voor één piano. Ik weet niet eens of daar bladmuziek van is. Ik dacht: daar moet de solopartij toch uit te trekken zijn. Maar dan moet je dus gaatjes dichtplakken om bepaalde noten uit te sluiten. Ik ben met heel dunne reepjes van een soort postzegelpapier de gaatjes van de orkestpartij in de papieren rol gaan dichtplakken, net zo lang tot ik de solopartij overhield. Ik kan zo’n pianorol inmiddels lezen als bladmuziek.’

Hoe was het om dan ineens de ‘echte’ Gershwin te horen? ‘Dat was een openbaring. Hij speelt het veel jazzyer, veel grilliger dan de meeste concertpianisten nu. Vlak voor het tweede deel speelt hij twee akkoorden die niemand ooit speelt. Hij mist soms ook noten. Het moest er in één keer op destijds. Dus het is en blijft een momentopname, een uniek document. Je komt zo heel dicht bij Gershwin en bij de première op 12 februari 1924 in New York.’

Maar hoe ging de cd-opname dan in zijn werk? ‘De muziek zit helemaal in mijn hoofd. Bladmuziek voor mijn neus zetten had geen zin, want ik heb geen tijd om pagina’s om te slaan. Ik had ook constant contact met de dirigent, Arjan Tien. Gershwin speelt af en toe heel snel en jachtig, dus je moet goed duidelijk krijgen waar er onverwachte dingen gebeuren. Dat was eigenlijk de grootste klus. De dirigent heeft aantekeningen in zijn partituur en we hebben veel oogcontact. Het was een goede sessie, Rhapsody in Navy Blue stond er binnen drieënhalf uur op. De Marinierskapel is een uitstekend orkest, ze werken zo professioneel.’

Rhapsody in Navy Blue van de Marinierskapel der Koninklijke Marine, met muziek van o.a. Gershwin, Copland en Corigliano. Channel Classics.

Sleutelfiguur

George Gershwin (1898-1937), in New York geboren als Jacob Bruskin Gershowitz, was een van de invloedrijkste componisten van de 20ste eeuw. Hij schreef zowel lichte liederen, die hits werden (de hitlijsten waren gebaseerd op bladmuziekverkoop), als werken in de klassieke traditie. Hij was erg geïnteresseerd in de muziek van zwarte Amerikanen. De invloed is terug te horen in zijn opera Porgy and Bess (1935). Jazzmuzikanten gebruikten Gershwin-nummers als I Got Rhythm en Summertime (uit Porgy) weer als ‘standards’ om op te improviseren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden