Jas uit en toch weer aan

Een solistische ontkleedpartij met geluidsband, daartoe is de striptease verworden. Oorspronkelijk was het een burleske, een ondeugend variété-nummer - dat in het Oosten gepaard ging met goddelijke energie....

HET is de schuld van de slang, antwoordde de Braziliaanse slangendanseres Luz do Fuego. Het succesvolle ontkleednummer waarmee zij in de jaren vijftig de wereld rondreisde, eindigde veel te schaamteloos voor de normen van die tijd. Op de slotmaat van de muziek, vlak voordat het theaterlicht doofde, ging ook Do Fuego's laatste tangafrutseltje uit, en dat was verboden. Maar de verdediging van de danseres luidde dat zij dat zelf niet deed. Het was haar lievelingsslang die de miniscule cache-sexe naar beneden trok. 'Die slang háát het als ik aangekleed ben', zei Do Fuego.

Een halve eeuw later kunnen vrouwen die zich in het openbaar ontkleden nog altijd zo'n excuus gebruiken. De vrouwelijke mariniers die onlangs opschudding veroorzaakten met hun brutale afscheidsstunt van een jaar geleden, konden hoogstens hun uniform als schuldige aanwijzen. Kijk maar eens in de internet-catalogus van de Striptease Service of hoe al die 'ondeugende felicitatiediensten' ook mogen heten. Daar staan ze op bestelling: de politie-agenten en ME'ers, monniken en mariniers. Als iets er om vraagt om afgestroopt te worden dan is het wel het onkreukbare uniform van ordehandhavers en moraalbewakers.

Misschien is dat provoceren van de macht ook de enige manier om hier nog opschudding te veroorzaken met een striptease. In de Amerikaanse Jerry Springer Show mag de stripper m/v het toppunt van moreel verval symboliseren - in een Nederlandse tv-show werd een mannelijke beroepsontkleder onlangs op boe-geroep onthaald toen hij het hoogtepunt van zijn act wilde bewaren voor de betalende klanten in zijn nachtclub.

Het publiek in het Nederlands Theater Instituut werd afgelopen vrijdagg hoogstens een beetje stiller toen de openingsact van de tentoonstelling Strippinggirls haar borsten ontblootte. In een hooggesloten zwarte jas, een chique carnavalsmasker voor de ogen, was ze midden in de museumzaal gaan staan. Achter haar de schilderijen van Marlene Dumas, voor haar de foto's van Anton Corbijn - het model omringd door kunstenaarsblikken. Wat zich daarna voltrok was bekend, als een oude mop waar iedereen beleefd om lacht.

Jas uit en toch weer aan, slipje naar beneden of toch nog niet, het geijkte gekronkel met het lenige lichaam en de jolige interactie met de omstanders. Psjt! daar kreeg een toeschouwer een kwak spermawitte bodylotion op zijn uitgestoken handen en plak! daar kletsen twee getangaslipte billen tegen hem op. Dat is de striptease heden ten dage: doelgericht en opdringerig.

'De tease is ingeruild voor de strip', stelt Marlene Dumas in de catalogus van Strippinggirls. Een korte samenvatting van de ontwikkeling die de ontkledingsact heeft doorgemaakt.

Die geschiedenis begon met de negentiende-eeuwse Wereldtentoonstellingen, waar het publiek kennis maakte met de Egyptische buikdanseres en de Indiase slangenvrouw. Beïnvloed door deze exotische attracties ontstond in het Amerikaanse en Europese variété de burleske, een ondeugende vrouwen act met zang en dans, komische sketches én ontkleding, voor zover de censuur het toeliet.

Ooit was een ontbloot bovenbeen voldoende om het publiek in extase te brengen. Toen in New York rond 1950 de eerste echte striptease werd aangekondigd, was de inzet van de act de belofte van een volledig naakt vrouwenlichaam. Om aan de censuur te ontkomen, putten kledingontwerpers zich uit in originele doorkijkjes en kostuumverkleiningen. En artistiek was de uitdaging het nét-nog-verbergen van dat ene driehoekje, met attributen, atletische hoogstandjes en choreografische inventiviteit.

De opkomst van bikini en minirok in het modebeeld dwongen de professionele ontkleders verder te gaan. Eind jaren zeventig werd het in clubs de norm dat vrouwen hun stiptease beëindigden met een pose die vol uitzicht bood tussen de wijd gespreide benen. De ontkledingsact was toen allang ontdaan van alle toegevoegde theatraliteit: de opkomende seksindustrie 'stripte' de breed bezette en live georkestreerde revue tot solo-optreden met een goedkope geluidsband. Glamoureuze erotiek werd het terrein van de film, het variété werd vervangen door het televisie-avondje en de striptease werd de duistere sekshoek ingeduwd.

Performance-kunstenaars als Annie Sprinkle en popsterren als Madonna brachten in de jaren tachtig de striptease weer voor het voetlicht. Deze sterke, vrijgevochten vrouwen probeerden terug te halen wat er bij die allereerste westerse vertaling van de buikdans verloren is gegaan. In de oosterse religies was de (half)naakte vrouw óók de doorgeefster van een goddelijke energie. In het Westen was zij nog slechts het object van een mannelijk verlangen. Geen godin maar een uit het paradijs verdreven Eva die de schuld van haar ontkleding moet afschuiven op de slang.

Als hedendaagse kunstenaars zich inlaten met de striptease, dan zie je vaak dat zij proberen die verschraling om te keren. Het proces van verharding en versnelling wordt tegengegaan: de strakke hardbodies krijgen hun vleselijke wulpsheid terug en de ontkleding wordt vertraagd zodat de tease het weer wint van de strip. Marlene Dumas gaf de strippers die zij schilderde zachte, vervaagde contouren. De verf vertaalde de gladde bodylotion-huid van de modellen in een van kleur verschietend reliëf. Anton Corbijn plaatste woorden over de glanzende stripper-lichamen; een projectie van hun innerlijke leven. 'SOUL' staat er over een vrouw die op handen en voeten over de grond kruipt, en 'WARM' bij een andere die zich met lakleren handschoenen vingert.

In de recente mime-voorstelling The Shakespeare Club, een feest van uitzinnige aan- en uitkleedscènes, zit een ontroerende striptease die voortvarend begint: een juffrouw tuurt vanachter een tafeltje geil naar de toeschouwers. Als deze Annelies Herfst haar cape losmaakt zien we een glimp van haar schaarse onderkleding die een snelle afwikkeling belooft, maar het verstoppertje spelen achter de cape duurt vervolgens wel erg lang. De omhooggehouden satijnen cape bobbelt minutenlang boven het tafeltje, en de starre codes van de striptease vervagen in een parodie op de vormeloze vrije expressie.

Hier wordt striptease weer variété. Net als in de film The Full Monty over strippende metaalarbeiders, is hier de striptease ontdaan van haar snelle routine, van het 'glaceé van nutteloze gebaren' dat volgens Roland Barthes zelfs de naaktste prof-stripper pantsert. De striptease in De Tweede Ronde van De Paardenkathedraal, een homoseksuele variant op Schnitzlers Reidans, bestaat alleen maar uit een plotselinge vertraging in de bewegingen van een jongen die zich achteloos ontkleedt. In slow motion schuift het overhemd van de schouder af, terwijl muziek de beweging tot een dans transformeert.

De amateuristische traagheid van toneelspelers en performance-kunstenaars en de imperfectie van hun ongetrainde lichamen maakt van de stripper weer de persoonlijkheid die zij was in de tijd van het variété. Met een zelfbewustzijn dat niet kil is als dat van de professionele strippers, maar warm en communicatief.

Apart Together is de titel van de video die de Nederlands-Spaanse beeldend kunstenaar Alicia Framis vorig jaar maakte. Liggend op een bed ontdoet Framis zich van haar kleren, een dagelijkse handeling die gemystificeerd wordt door een flikkerend stroboscooplicht.

Wat haar schokkerige ontkleding opwindend maakt, is het gehijg dat je hoort in de stille kamer. Het is niet alleen háár adem, ook die van de jongen die buiten beeld Alicia filmt, en die je aan het begin van de video hoort zeggen dat de camera loopt.

De jongen bekijkt de vrouw als een onzichtbare voyeur, maar de vrouw is geen willoos object, zij is het scheppend subject. Het is háár filmpje dat hier wordt gemaakt. Zij heeft geen slang meer nodig als excuus.

Strippinggirls, t/m 3 juli in het Theater Instituut Nederland, Amsterdam.

The Shakespeare Club door Stichting Watergat, tournee tot eind mei.

De Tweede Ronde door De Paardenkathedraal wordt in september hernomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden