Review

Jaren na zijn ontijdige dood spreken de woorden van Pier Paolo nog

Meer dan veertig jaar na zijn ontijdig verscheiden hebben de poëtische beelden van de gedreven filmer Pier Paolo Pasolini nog zeggingskracht. Piet Joostens heeft een mooie keuze gemaakt uit de gedichten en polemieken van de filmer die ook altijd dichter is gebleven.

Een jonge dichter die een verweesde weidebloem bezingt, daar ga je de oorlog niet mee winnen. Maar als die dichter Pier Paolo Pasolini heet, blijft het niet bij teder geprevel: 'Stro wordt je. Brand, brand,/ zon van mijn dorp, kleine, verweesde bloem.'

We kennen Pasolini (1922-1975) vooral als de gedreven en controversiële Italiaanse filmregisseur van Mamma Roma tot Salò, maar hij begon als dichter en romanschrijver en is dat ook altijd gebleven. In alles wat hij aanpakte vonkte passie, vaak op de grens van wat betamelijk werd gevonden, of daar overheen, misschien vanuit de niet denkbeeldige vrees om als buitenstaander - solist, communist, homoseksueel - over het hoofd te worden gezien, en tot stro te vergaan voordat hij had kunnen branden.

Bijna vertederd dichtte Pasolini over ongewassen Romeinse jongens 's avonds laat, nog in werkbroeken, die in groepjes lachen onder lampenslingers in het maanlicht en er zingend vandoor gaan. 'Het is de mooiste nacht van de zomer'; maar de man die dit tafereel gadeslaat en vastlegt is alleen, en zal rond zijn vijftigste dichten dat de tijdelijke liefde die hij bij jongens vindt zijn eenzaamheid niet verlicht maar juist accentueert.

Pier Paolo Pasolini

Vaarwel en beste wensen - Poëzie & Polemieken
(non-)fictie
Uit het Italiaans vertaald door Piet Joostens.
Polis; 196 pagina's; euro 19,95.

Voor eenzaamheid heb je goede benen nodig, schrijft hij in 1971, 'en een buitengewone weerstand, je mag geen/ verkoudheid, griep of keelpijn krijgen, niet bang zijn/ voor dieven of moordenaars, en als je eens/ een hele middag of avond lang moet lopen/ moet je doen alsof er niets aan de hand is'. Met de jaren is die vermoeidheid sneller voelbaar.

In Vaarwel en beste wensen heeft Piet Joostens een mooie keuze gemaakt uit de poëzie en de polemieken van Pasolini, waardoor we kunnen zien dat alles uit één bron voortkwam: in 1961 smaalt hij, net zoals Jacques Brel een jaar later in het lied Les Bourgeois zou doen, op zijn land van kleuters en bedriegers, 'politici in dienst bij grootgrondbezitters, van reactionaire gouverneurs,/ onbenullige advocaten met zweetvoeten en haar vol brillantine,/ liberale ambtenaartjes, zo gemeen als hun schijnheilige ooms,/ een kazerne, een seminarie, een publiek strand, een hoerenkast!'

Het lijkt erop of Pasolini's teleurstelling groeide met de welvaart van na de oorlog. Democratie en idealen bleken te leiden tot consumentisme, hedonisme en conformisme, tot lui welbevinden dat alles platslaat, en tot studenten met lang haar en spijkerbroeken die niets te maken willen hebben met de onderontwikkelde armoedzaaiers uit achterbuurten, maar die ten hoogste willen debatteren en staken teneinde zelf een baantje of carrière veilig te stellen.

Pasolini schreef in de Corriere della Sera van 7 januari 1973 over 'De taal van het haar', waarmee de immer provocerende kunstenaar na de woede van de kerk, die van zijn eigen partij (omdat hij openlijk homoseksueel was, werd hem het lidmaatschap ontnomen) en van de brave burgerij óók nog die van langharig links over zich afriep. Het fascisme, vond hij, is minder effectief geweest dan het verachtelijke hedonisme dat werkelijk iedereen in de greep heeft.


De termen die hij gebruikte mogen soms verouderd aandoen, de drift die hem stuurde, is nog even inspirerend. Blijft u niet alleen achter, na alle gevechten die u heeft geleverd, werd hem gevraagd in het laatste interview, hem afgenomen op de avond van 1 november 1975, enige uren voordat hij gruwelijk vermoord zou worden aangetroffen op het strand van Ostia bij Rome. 'Ik weet dat je een huis kunt laten instorten als je steeds op dezelfde spijker slaat', antwoordde hij.


Zijn strijd was er een tegen regenwater dat alle goten van de stad verstopt. Het water blijft stijgen, ziet er onschuldig uit, maar wil niet zakken. 'Laten we kijken hoe we die stop uit die vervloekte badkuip kunnen halen vóór we er met z'n allen in verzuipen.'


Tot op zijn laatste avond behield de wanhopige gladiator zijn gevoel voor poëtische beelden. Meer dan veertig jaar na zijn ontijdige dood spreken ze nog.

Pasolini draagt Pasolini. Voor eenzaamheid heb je goede benen nodig, schreef hij in 1971. Beeld Valentino Bonacquisti
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden