Japanse kawaii-cultuur: mierzoet en schattig, maar soms een grimmig randje

Kawaii, Japans voor schattig of lief, is in Japan een beeldbepaler in strips, muziek en mode. Denk Hello Kitty, Pokémon en Kirby. De stijl lijkt mierzoet en ongevaarlijk, maar heeft onvermoed grimmige randjes.

Japanse meisjes gekleed volgens de decorastijl, versierd met heel veel kleine accesoires.

In de aflevering Flu-ouise van de Amerikaanse animatieserie Bob's Burgers wordt in een paar minuten álles uitgelegd over de Japanse schattigheidscultuur, oftewel: kawaii. Het 9-jarige meisje Louise heeft griep en zit met een tollend hoofd op bed, omringd door haar Japanse poppen Bakeneko, Akkoro Kamui, Dodomeki en Mizuchi; blobvormige maar aaibare monstertjes met heel grote ogen. Haar favoriete kawaii-pop Kuchi Kopi ontbreekt, en die moet haar moeder dus gaan zoeken.

Kuchi Kopi wordt gevonden, per ongeluk in de wc gegooid en ter opwarming even in de oven gezet. Kuchi Kopi smelt, en zijn vormeloze hoofd neemt nu écht groteske vormen aan. Maar Louise merkt niets, ze drukt het beest tegen zich aan, valt in slaap en wandelt met hem door een koortsdroom. Een lang verhaal kort: Kuchi Kopi krijgt door zijn gedaanteverwisseling vervelende karaktertrekjes, hij probeert Louise op te zetten tegen haar ouders en zelfs tegen haar andere kawaii-poppen, maar Louise weerstaat de kwaadaardige Kuchi Kopi en keert terug bij de vertrouwde blobs op haar bed. En heeft intussen een les in loyaliteit geleerd en een stap richting volwassenheid gezet.

De Amerikaanse tekenfilmmakers van Bob's Burgers hebben de kawaii-cultuur goed weten te doorgronden, en alleen dat is al veelbetekenend. De Japanse schattigheidscultus, die in de jaren zeventig kwam opzetten in strips en tekenfilmseries, is een mondiaal fenomeen geworden. De dochter in een gezin van Amerikaanse hamburgerbakkers is net zo geobsedeerd door lieve maar voor volwassenen onbegrijpelijke monsterkarakters als haar Japanse leeftijdsgenoten. En ook zij beweegt zich door het leven aan de hand - of nou ja: het stompvormige uitsteeksel - van een kawaiipoppetje.

Het Japanse woord kawaii betekent 'lief' of 'schattig', en staat voor alles wat onschuldig, onbesmet en maagdelijk is. De schattigheid is in de Japanse cultuur de afgelopen decennia een allesoverheersende beeldbepaler geworden, van Hello Kitty tot Pokémon en Kirby en van meisjesmode tot bedrijfslogo's. Bij de tentoonstelling Cool Japan in het Museum van Volkenkunde in Leiden loop je in de kawaii-zaal dus tegen een schreeuwende muur van zuurstokroze schattigheid aan. Maar breek je door die muur, dan ontdek je een wereld van adolescente consternatie en onschuld die helemaal niet zo onschuldig is, en soms zelfs grimmige randjes heeft.

Volgens bijvoorbeeld de Japanse socioloog en popcultuurkenner Kanako Shiowaka is de schattigheid voor vooral meisjes een wapen om de wereld van de volwassenen mee te lijf te gaan, zo schrijft zij in haar beschouwing Cute but deadly: woman and violence in Japanese comics uit 1999. Want die wereld wordt in Japan gekenmerkt door een ongekende prestatiedwang en hoge maatschappelijke eisen. Meisjes die zich verschuilen achter de schattigheid van pluizige poppen, poezentasjes, staartjes en schoolmeisjesuniformen proberen de volwassenwording uit te stellen. Ze plegen met hun kawaii-uiterlijk dus feitelijk een soort rebellie.

Cool Japan in Leiden

Het Japanse woord 'kawaii' staat voor alles wat schattig is, in anime-series en games, mode en popmuziek. Op de tentoonstelling Cool Japan in het Museum van Volkenkunde in Leiden wordt kawaii verklaard aan de hand van historische voorbeelden uit de Japanse kunst. Kawaii wordt naast manga, horror en samoeraistrijders gelegd. Verhelderend is een tijdlijn van de Japanse grafische vormgeving, waarin te zien is dat de illustrator Nakahara Jun'ichi in de jaren twintig van de vorige eeuw al meisjes tekende met overdreven grote ogen. Hij kan beschouwd worden als een van de grondleggers van de schattigheidscultus.

De fictieve kawaii-personages bieden bovendien steun aan jongeren die niet weten hoe ze moeten omgaan met hun eigen volwassenwording. Denk aan die lieve monsters in de tekenfilm- en gameserie Pokémon, die steeds van gedaante en karakter veranderen. Zo leren ze kinderen dat hun persoonlijkheid nog volop in ontwikkeling is en op weg naar de volwassenheid nog veel vreemde mutaties zal ondergaan.

De uiterlijke onschuld van kawaii heeft soms een duistere binnenkant. In veel mangastrips voor volwassenen wordt de naïviteit van meisjes in schooluniformen geseksualiseerd en uitgebuit. Mogelijk in een reactie daarop hijsen kawaii-meisjes zich in een harnas van roze en paarse knuffelfiguren, alsof ze zich willen wapenen tegen eventuele engerds die hen al te vroeg als jonge vrouw willen zien.

Zo vormt kawaii een beschermende laag om kinderen in een vijandige omgeving van volwassen ellende. En omdat die zich niet beperkt tot Japan, gaat kawaii de wereld over, als een stampende roze Godzilla die al het kwaad in de grotemensenmaatschappij wil verpletteren.We kunnen maar beter even aan de kant gaan.

Cool Japan. Wereldwijde fascinatie in beeld, Museum Volkenkunde, Leiden, t/m 17/9. Op 29 en 30/4 is het Cool Japan-weekend, met workshops, demonstraties en rondleidingen.

Kawaii in games - Kirby

De ontwerper van het gamefiguurtje Kirby, de Japanner Masahiro Sakurai, moet er aan de tekentafel snel uit zijn geweest. Kirby is een pluizige roze bal waaruit alleen twee klunzige flapvoeten steken. Maar eenvoud is nu eenmaal de grote kracht in de vormgeving van de meeste Nintendo-games. Kirby is dan ook een geliefd kawaii-karakter in de Japanse spellenbranche én bij beginnende gamertjes. Misschien ook wel omdat de onbeholpen Kirby beschikt over vernietigende krachten. Hij kan vijanden inademen en daarmee de nare eigenschappen van die vijanden overnemen. Kirby is een klassiek kawaii-geval: hij lijkt onschuldig, maar kan zich ontpoppen tot een op wereldheerschappij belust en zelfs kannibalistisch monster.

Kawaii-game: Kirby

Kawaii in muziek - Babymetal

De Japanse popmuziek, en vooral de meidenpop, drijft op groteske lieflijkheid. Kijk naar de krankzinnige en psychedelische zuurstokkenclip bij het nummer PonPonPon van zangeres Kyary Pamyu Pamyu. Popgroepen worden vaak samengesteld uit 'idols', jonge Japanse tv-persoonlijkheden met een hoog schattigheidsgehalte. Dat gebeurde ook bij de extreme deathmetalband Babymetal, die een parodie lijkt op de plastic kawaii-pop, maar dat zeker niet is. In Babymetal zingen drie meisjes in schooluniformen over kleuterachtige onderwerpen (bijvoorbeeld dat ze heel erg houden van chocolaatjes) én over de dood. Begeleid door snoeiharde deathmetal, gespeeld door mannen in doodskleden. Babymetal is een soort uitvergrote kawaii, voor niet-Japanse onnozelaars die het nog altijd niet willen snappen. Daarom werd Babymetal in het Westen een popsensatie, die tegenwoordig stadions weet te vullen. Schattigheid en het pure kwaad gaan vaak hand in hand, zegt Babymetal. Achter het masker van de onschuld staar je soms de dood in het gezicht.

Japanse band Babymetal

Kawaii in eten - rijstpikachu

Wat doe je als ouder met een onwillig kind aan de eettafel? Simpel: je maakt van een vork spinazie een denkbeeldig vliegtuig: vroemvroem, hap. Japanse ouders weten ook dat je eten een beetje leuk moet maken voor kinderen en gaan daarin nog veel verder. Een bord eten of broodtrommeltje wordt aangekleed als een decor in een tekenfilm, met poezen van rijst die op hun rug liggen te rollen in een wuivend woud van komkommerbomen en wortelbloemen. Kawaii-eten. Vooral de panda is geliefd als voedselpersonage, want die is eenvoudig te maken: klont rijst, paar zwarte vlekken van zeewierblad en klaar is de rijstpanda.

Kawaii-eten: pickachurijst

Kawaii in beeldende kunst - Yoshitomo Nara en Takashi Murakami

In de oogverblindende 'kawaii-zaal' op de tentoonstelling Cool Japan staat een metalig glimmend beeld van de Japanse popartkunstenaar Yoshitomo Nara: een blobvormig hoofd van een meisje dat lijkt weggerold uit een manga-strip. Een beeld dat je zou willen aaien, tot je het in de ogen kijkt. Die zijn evil. Dit hoofd wil beslist niet worden geknuffeld, want dit hoofd is boos. Yoshitomo Nara en de andere grote Japanse kunstenaar Takashi Murakami spelen met kawaii-karakters en onschuldige mangafiguren, die in hun werk steeds een sinister laagje krijgen. Het werk van Murakami, dat de hele wereld overgaat van platenhoezen (Kanye Wests Graduation) tot straatmode, is lekker verwarrend. Op zijn psychedelische muurschilderingen tekent hij lachende bloemetjes naast zwarte doodshoofden. Hoe meer afstand de toeschouwer neemt van het werk, hoe meer die skeletten en lentebloemen in elkaar overvloeien. Dood en leven, schattig en grimmig; kawaii in topvorm.

Kawaii in mode - Decora

In de Japanse kledingstijl 'decora' is de schattigheidscultuur verworden tot modepiraterij. Decorameisjes hangen zich vol met honderden kleine accessoires, van kralen tot neonkleurige horloges, haarspelden en kinderpleisters met plaatjes. Ze gaan als een soort wandelende Hello Kitty-bommen de straat op. Decora is kawaii in de meest excessieve verschijningsvorm. Decorameiden verstoppen hun eigen persoonlijkheid achter een gefingeerd personage, dat ze laag voor laag optuigen met al die honderden plastic objecten. Elke haarspeld staat voor een karaktertrek. Zo transformeren de meisjes dus tot een soort zelfbedacht kawaii-poppetje. Ze keren zich met een overdreven kinderlijk uiterlijk zo ver mogelijk af van de volwassen wereld, en zijn zó schattig dat het eng wordt.

Japanse kledingstijl decora
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden