Profiel Jane Fonda

Jane Fonda is 80 en terug waar ze hoort – in de schijnwerpers

Jane Fonda in haar jonge jaren. Beeld Bettmann Archive

Zestig jaar na haar debuut is JaneFonda ( 80 ) met de romcom Book Club weer waar ze hoort: in het middelpunt van de belangstelling.

Jane Fonda heeft een nieuwe film: Book Club. Niet dat de complete planeet daarmee tot stilstand wordt gebracht, maar het is toch wel bijzonder als je weet dat de actrice, feministe, activiste, ­fitnessgoeroe, producent en schrijfster haar allereerste filmrol reeds in april 1960 speelde. Dat is dus drie jaar voordat The Beatles hun eerste singletje uitbrachten, en zes maanden voordat John F. Kennedy de Amerikaanse presidentsverkiezingen won.

Jane Fonda debuteert in de studentikoze romcom Tall Story (1960). Het voormalig Vogue-model, tevens jazzdancelerares en toneelactrice, was toen pas 22 jaar oud. Op YouTube vind je de trailer in zwart-wit nog terug. In deze burleske komedie van regisseur Joshua Logan zoekt ze als de verleidelijke blondine June Ryder een knappe lover. Object van begeerte is de naïeve chemiestudent Ray Blent (Anthony Perkins, die ook de engerd uit Hitchcocks Psycho speelde).

Perkins raakt volledig in de war van het geflirt en gepruil van Fonda – vele verwikkelingen later krijgt het meisje dan toch nog de man. Tall Story zette Jane Fonda in Hollywood op de kaart als een fris, nieuw gezicht, met een goed gevoel voor timing bovendien. Gelanceerd als het Amerikaanse antwoord op Brigitte Bardot, zo zie je wel in de trailer aan Fonda’s haardracht en kleding.

Publiciteitsfoto voor de film Barbarella uit 1968. Beeld Bettmann Archive

Ook Book Club – haar 49ste speelfilm – is weer een komedie met kluchtige boventonen – andermaal een burleske dus. 58 jaar na Tall Story kun je zeggen dat Fonda’s komische rollen de pijlers onder haar lange loopbaan zijn – haar serieuze personages niet te na gesproken.

In Book Club draait het allemaal om dames op leeftijd. Denk aan Diane Keaton en de in komedie gespecialiseerde Candice Bergen en Mary Steenburgen; voeg Fonda toe en je hebt een complete generatie aan Amerikaanse leading ladies. Iedere maand lezen ze hetzelfde boek en gezellige avondjes worden verpakt als evaluatiemomenten. Binnen het clubje loopt de zaak volledig uit de hand als de keuze valt op de erotische roman Vijftig tinten grijs. Niet gehinderd door leeftijd of een enkele kunstheup, besluiten de dames zich op het vrijerspad te begeven. Onder het motto: voor seks ben je nooit te oud. Met wat goede wil kan het ook het laatste hoofdstuk van de seksuele revolutie uit de jaren zestig genoemd worden.

Dat klinkt als een vluchtig ideetje, en eigenlijk is het dat ook wel. De film sluit aan bij de trend van de gross out: Amerikaanse komedie waarin de vermeende goede smaak met plezier onderuit wordt gehaald (denk aan het ­oeuvre van comedian Melissa McCarthy). Ook Fonda en vrienden schuwen in Book Club de platte grappen niet, al blijft het wat braaf.

Jane

Jane Seymour Fonda is van 21 december 1937. Dat maakt haar twee jaar ouder dan haar broer en acteur Peter Fonda (die van Easy Rider). Beide kinderen werden geboren in New York, uit het huwelijk van de Canadese socialite Frances Ford Seymour (1908-1950) en acteur Henry Fonda ((1905-1982). Zij trouwden in 1936, de verbintenis hield veertien jaar stand. Drie maanden nadat Henry om een echtscheiding had gevraagd pleegde Frances op 14 april 1950 zelfmoord in de psychiatrische kliniek waar zij werd behandeld. Later kwam uit dat Frances als kind seksueel was misbruikt. Reden voor Jane Fonda om zich middels haar stichtingen in te zetten voor vergelijkbare gevallen. Zelf trad ze driemaal in het huwelijk (de Franse regisseur Roger Vadim; schrijver en politicus Tom Hayden; mediatycoon Ted Turner), en heeft drie kinderen – onder wie acteur Troy Garity. Ze woont momenteel single in Beverly Hills, Californië.    

Sharon (gespeeld door Candice Bergen): ‘Als het de bedoeling is dat vrouwen van onze leeftijd nog seks hebben dan zou God vast niet met onze lijven doen wat-ie nu doet.’ Vivian (Jane Fonda): ‘Spreek voor jezelf.’ (terwijl ze achteloos pronkt met haar borsten) Sharon: ‘Nou lieverd… dat was niet God, dat was de plastisch chirurg, dokter Nazaria.’

Die toon dus. Weliswaar lang niet zo geestig als de Jane Fonda in de western Cat Ballou (1965), zo opbeurend als de Robert Redford/Jane Fonda romcom Barefoot in the Park (1967), of prettig anarchistisch als de ensemble­komedie 9 to 5 (1980), maar ach, een beetje keten op het witte doek moet kunnen.

In 2005 schreef Jane Fonda een openhartige autobiografie, My Life So Far (in het Nederlands verschenen als Mijn leven), aansluitend ging ze met het boek op tournee. Ze deed daarbij ook Amsterdam aan, en verwelkomde in een hotelsuite de ­interviewer. Aan haar voeten lag een hondje, een wandelstok stond ernaast, en tijdens het gesprek hield ze haar zonnebril gewoon maar op.

Vader Peter Fonda met Jane Fonda tijdens de uitreiking de Golden Globe Awards in 1979. Beeld Getty Images

We keken terug op haar jeugd die werd getekend door de zelfdoding van haar depressieve moeder Frances in 1950. Jane was destijds 12 jaar oud. ‘Ik kreeg boulimia van de stress.’

Over haar vader Henry Fonda, zelf een legendarische acteur en bekend van klassiekers als Young Mr. Lincoln (1939), The Grapes of Wrath (1939) en 12 Angry Men (1957) sprak ze: ‘Als vader was hij afstandelijk, op het kille af. Hij was geen gemakkelijke man, maar wel is hij een van mijn favoriete acteurs aller tijden. Hij belichaamde de iconische figuren van het Amerika waarin mensen willen geloven, het Amerika zoals het zou moeten zijn. In zijn grote rollen speelde hij altijd iemand die vocht voor gerechtigheid, die opkwam voor de underdog. Allemaal rollen die dicht bij zijn eigen natuur lagen. Hij had een sterk ontwikkeld gevoel voor rechtvaardigheid.’

Uit het boek kwam naar voren dat Henry Fonda zijn verre Nederlandse wortels niet verloochende. Hij was in alles streng calvinistisch. ‘Zijn filosofie was: je moet alles zélf bewerkstelligen. Hij was een uitgesproken individualist. Hij was mordicus tegen de Actors Studio waar ik mijn method­actinglessen volgde, en ook hield hij niet van psychotherapie of religie. Hij vond dat maar lapmiddelen. Hij zei vaak: ‘Schiet eens op! Trek jezelf eens aan je haren uit het moeras.’’

Net als haar broer Peter Fonda vond ook Jane haar weg in de filmwereld. Het werd een veelbewogen loopbaan die heen en weer slingerde tussen het jarenzestigsucces van Barbarella – een parel van de popcultuur – tot aan de Oscars die ze kreeg voor Klute (1971) en Coming Home (1978).

De familie Fonda in 1949. Beeld Corbis via Getty Images

Haar eerste echtgenoot, de Franse regisseur Roger ­Vadim (1928-2000), castte Jane Fonda voor de ruimtevaartopera Barbarella, gebaseerd op de gelijknamige Franse ­sciencefictionstrip. Die verre intergalactische ­werelden lieten zich door striptekenaar Jean-Claude ­Forest op papier eenvoudig schetsen, maar dat transformeren naar een speelfilm was een heel ander verhaal.

‘Digitale trucage bestond nog niet toen Vadim in 1968 ­Barbarella maakte. Hij en zijn team moesten in beeld alles zelf oplossen. De film was grappig, een charmant ding, echte camp. Ik werd een ster door de film, maar ondertussen viel mijn ­huwelijk met hem in duigen. Ik wilde hem plezieren met allerhande erotische spelletjes, vaak met andere vrouwen erbij en ondertussen keerde bij mij de boulimia weer terug.’

Niettemin was Roger een visionair kunstenaar, en zeer geïnteresseerd in politiek, zo haalde ze op. ‘Hij hield mij voor dat de Amerikanen de oorlog in Vietnam nooit zouden kunnen winnen. Aanvankelijk dacht ik nog dat die ­bitterheid kwam omdat de Fransen zelf Indo-China waren kwijtgeraakt, maar politiek heeft hij mij de ogen geopend. Ondertussen probeerde hij met zijn charme en status alle mooie vrouwen in zijn bed te krijgen. Terugkijkend was ik toen niet gelukkig. In 1973 zijn we dan ook gescheiden.’

Jane Fonda is inmiddels 80 jaar, en heeft zich naast haar acteerwerk altijd voor goede doelen ingezet; van haar stichting die hulp biedt aan tienermoeders tot steun voor anti-pijplijnprotesten van indianen. Dit deel van haar leven wordt verder uitgelicht in de door Susan Lacy geregisseerde HBO-documentaire Jane Fonda in Five Acts. Na premières op filmfestivals Sundance en Cannes is de docu vanaf 24 september te zien op het betaal­kanaal.

De film toont de transformatie van ­hedoniste naar feministe en activiste. Dat engagement heeft ongetwijfeld ook met de vroege dood van haar moeder en de levenslessen van haar vader te maken. Bevriende collega’s als Robert Redford en Lily Tomlin ­komen aan het woord, net als haar voormalige echtgenoten Tom ­Hayden en Ted Turner. Zelf werd ze zo’n 21 uur geïnterviewd voor dit biografische portret, en ja, uiteraard komt ook de kwestie Hanoi Jane ter sprake – het incident uit de zomer van 1972 dat haar loopbaan bijna knakte.

Jane Fonda zingt een anti-oorlogslied in de buurt van Hanoi ten tijde van de Vietnamoorlog. Beeld AP

Voor wie het even is vergeten: samen met nog een handvol activisten was Jane Fonda op bezoek in Noord-Vietnam om met eigen ogen te zien wat de Amerikanen daar met hun bombardementen aanrichtten, informatie die je van het Pentagon niet kreeg. Na twee weken rondreizen werd ze glimlachend gefotografeerd bij een luchtafweergeschut van de Vietcong. ‘Mijn eigen schuld. Heel dom was dat. Naïef. Ik heb toegestaan dat ik gefotografeerd werd in een situatie waarbij het lijkt alsof ik mijn land verraad, en dat ik steun geef aan de Noord-Vietnamezen in hun strijd tegen Amerika. Ik ging erheen om een pakje brieven te bezorgen van families van Amerikaanse krijgsgevangenen, en ik keerde terug als kwestie.’

Aanvankelijk leek de zaak nog over te waaien. Ze werd in die tijd verkozen in de topvier van belangrijkste vrouwen in Amerika. En ook jongeren kozen haar als inspirerendste voorbeeld. Totdat de rechtervleugel van de Amerikaanse politiek besloot: die foto gaan we gebruiken om haar in diskrediet te brengen. ‘Dat was het moment waarop roem zich tegen mij keerde. Ik ben jaren beziggeweest mij te verontschuldigen.’

Met zulke verhalen krijg je de 133 minuten durende ­documentaire wel vol. Op de poster van de docu staat een ­politiefoto van de jonge Jane uit 1970. De haardracht is nog die van haar rol in Klute, ze kijkt strak in de camera, en balt provocerend haar linkervuist. Na een spreekbeurt tegen de Vietnamoorlog is ze gearresteerd op het vliegveld van Cleveland. Vermeende drugsmokkel, het bleken vitaminepillen; aanklacht ingetrokken. ‘Pesterijtje van president Nixon en het Witte Huis. Maar het werkte averechts. Door alle commotie waren al mijn optredens plotseling uitverkocht.’

Dat was toen, en vandaag acteert Jane Fonda nog steeds

– al is dat wel na een radiostilte van vijftien jaar die ze in 1990 inzette. We zien haar in Book Club, en inmiddels werkt ze aan seizoen vijf van Netflixserie Grace and Frankie, samen met haar vriendin Lily Tomlin. Alleen nog maar dingen doen waar je zelf lol aan beleeft. Dat is dan weer het voordeel van ouder worden. ‘Voor het klassieke Hollywood was ik nooit geschikt geweest. Ik heb in On Golden Pond gewerkt met Katharine Hepburn, en die was me toch competitief. Echt een oldskool Hollywood-diva. Het eerste wat ze ­tegen mij zei was: ‘Ik mag jou niet’, en daarna priemde ze bijna haar wijsvinger in mijn oog. Ze was al 73, en hield op de set enorm van manipuleren. Al moet ik erbij zeggen dat ze mij door een heel lastige dialoogscène met mijn vader heeft gesleept. Zo was ze dan ook wel weer. Toch dacht ik ook: ik ben blij dat ik een dochter van mijn vader ben, en niet van jou.’

Roem, Oscars, status, daar was het Jane Fonda niet om te doen. ‘Ik behoorde tot de tegencultuur uit de jaren zestig die de oude filmwereld flink op zijn kop wilde zetten, de generatie van Robert Redford en Dustin ­Hoffman. Geen formulefilms van de grote studio’s meer, maar persoonlijke films.’ En als je haar oeuvre overziet, met hier nog niet genoemde klassiekers They Shoot Horses, Don’t They? (1969), Julia (1977) en The China Syndrome (1979), moet je wel concluderen: dat is ­buitengewoon goed ­gelukt.

Fonda's favorieten

Klute (1971)

In de neonoir van regisseur Alan J. Pakula speelt Fonda een callgirl en Donald Sutherland een privédetective. Het leverde haar eerste Oscar voor ‘beste vrouwelijke hoofdrol’ op. ‘Als ik drie films mag kiezen waarmee ik het meest gelukkig ben dan noem ik allereerst Klute. Voor mij als actrice was dat een keerpunt. Je ziet niet vaak een callgirl zo gelaagd in een film. Daar ben ik heel trots op.’

Jane Fonda in Klute (1971).

Coming Home (1978)

Het spraakmakende Vietnamveteranendrama, geregisseerd door Hal Ashby. Jon Voight en Jane Fonda ontvingen beiden een Oscar voor hun hoofdrollen. ‘Nummer twee is voor mij Coming Home, een heel belangrijke film voor Vietnamveteranen. In feite is de film nog steeds heel actueel. Behalve dat ik een hoofdrol speelde, debuteerde ik ook als filmproducent.’

Jane Fonda in Coming Home (1978).

On Golden Pond (1981)

Fraai drama over een ouder stel, gespeeld door Henry Fonda en Katharine Hepburn. ‘Nummer drie moet wel On Golden Pond zijn, die ik speciaal voor mijn vader Henry heb opgezet. Ik wilde hem een geweldige rol geven aan het einde van zijn leven en ik hoopte dat hij er een Oscar mee zou winnen. Dat lukte, alles kwam uit, en ook Katharine pakte er een. Bovendien was het mooi en ontroerend dat ik met mijn vader in dezelfde film kon spelen. Een langgekoesterde wens.’

Jane Fonda in On golden pond (1981).

Helaas is Book Club een risicoloos en nogal karakterloos gebracht gebeuren (drie sterren). Lees hier de recensie van Book Club.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.