JANE CAMPION

Met 'An Angel at my Table' werd ze beroemd, met 'The Piano' won ze drie Oscars. Haar nieuwste film - 'The Portrait of a Lady' - scheidt opeens de geesten....

ZE HAD een grote crimineel kunnen worden, als ze nu niet regisseur was geweest, sprak Edith Campion ooit lachend over haar dochter. Zelf had Jane een ander idee: erotische films voor vrouwen maken. Of de vrouw worden achter een man met talent. Want vrouwen, zo dacht ze toen ze jonger was, die maakten geen carrière op het creatieve vlak, die steunden hooguit creatieve mannen. 'Ik zag mijzelf nooit in de voorste linies van wat dan ook.'

Jane Campion won in 1994 drie Oscars met The Piano, en prijzen overal ter wereld voor andere films, van haar eerste korte producties begin jaren tachtig tot An Angel at my Table die haar wereldroem bracht. Alleen met Sweetie ging het even mis, voordat hij populair werd in het cultcircuit. Toen die eerste lange film van haar in 1989 zijn première beleefde tijdens het festival in Cannes, hoorde je vooral stoelen inklappen van mensen die de zaal verlieten. Zelf ging ze ook weg, in tranen. Het duurde tijden voordat ze haar evenwicht hervond.

Ondanks alle lof die ze daarna zou krijgen, leidde die ene ervaring ertoe dat ze haar nieuwste film The Portrait of a Lady vorig jaar buiten competitie hield op het festival in Venetië. Te 'stressvol', verklaarde ze. Nooit wilde ze opnieuw beleven wat ze doormaakte met Sweetie. 'Ze was toen werkelijk, werkelijk vreselijk over haar toeren', zei een bevriend acteur in The Australian Magazine. 'Ze nam het zo persoonlijk op. Ze zag de film als een persoonlijk cadeau dat ze de wereld had gegeven, iets waar ze enorm veel om gaf. Het was alsof ze een kind aan de wereld had gegeven.'

The Portrait of a Lady is opgedragen aan haar zoontje Jasper, dat een paar dagen na zijn geboorte doodging. Hij stierf vlak nadat in 1993 in Cannes het grote succes was gekomen: als eerste vrouw won ze de Gouden Palm. In die nieuwe film, die in Nederland pas is uitgekomen, verliest ook de hoofdpersoon Isabel Archer een zoon. Daar zien we nauwelijks iets van, we horen het. Zo is er meer dat we niet zien, maar dat we moeten begrijpen, of voelen.

Alleen lukt dat niet met alles even goed. Vorig jaar was er verwarring in Venetië rond The Portrait of a Lady, nu is die er in Nederland. Het probleem is vooral de keuze die Isabel Archer maakt, een jonge Amerikaanse die eind vorige eeuw naar Engeland gaat. Ze wijst de ene na de andere huwelijkskandidaat af, omdat ze een vlam in zich voelt branden, ze wil léven - om zich vervolgens in Italië in de armen te storten van een berekenende parvenu. Waarom is onduidelijk, zo luidt de kritiek. Maar dat het huwelijk fout moet aflopen is zo duidelijk als wat.

'Het is een vreemd soort noodlot dat ze kiest', zegt regisseur Paula van der Oest. 'Het heeft iets weg van een zelf gekozen kastijding. Je treft het aan bij religies, dat je iets kiest dat te moeilijk voor je is. Ik begrijp het niet, maar het intrigeert.' Aafke Steenhuis, die met Kiki Amsberg Een Branding van Beelden schreef over vrouwelijke regisseurs: 'Een draak, bloedeloos en saai. Het is volstrekt niet overtuigend waarom zo'n vrijgevochten vrouw ineens een bang schepsel wordt.'

In al haar lange films, en Steenhuis heeft ze allemaal gezien, toont Campion tegendraadse vrouwen, vrouwen die niet doen wat de wereld van hen verwacht. 'Maar wat je zowel ziet in The Piano als in deze nieuwe film, is dat die sterke vrouwen verliefd worden op mannen met zo'n diepe, hese stem, zo'n echte wilde. Puur cliché, mythisch, zo'n primitieve mannelijke man. Deze laatste is helemaal van God los, een doodeng mannetje. In The Piano is de passie dan nog voelbaar, nu merk je er niks van.'

'Het is toch een intrigerende figuur?', zegt daarentegen Harry Hosman, die Campion in Venetië interviewde voor het VPRO-programma Stardust. 'Hij is toch spannend, of vergis ik me? Ik ben tenslotte geen vrouw.' En dan nog. 'Het is toch leuk om gevaarlijk te leven, ook al weet je dat het misschien verkeerd afloopt?' The Portrait of a Lady is helemáál geen breuk met haar voorgaande werk, oordeelt hij. Isabel Archer is evengoed iemand die in opstand komt tegen haar - Amerikaanse - achtergrond. Ze wordt niet alleen verliefd op een nietsnut, wat iets anders is dan trouwen met de meest rijke, dus geschikte partij, ze kiest ook voor de schoonheid van Italië, oppert hij.

Hij wijst erop dat Campion, in 1955, geboren is in Nieuw-Zeeland, waar niets ouder is dan een jaar of honderd, behalve de cultuur van de oorspronkelijke bewoners, de Maori's, die ze in The Piano onderzoekt. The Portrait of a Lady is gebaseerd op het gelijknamige boek van Henry James uit 1881, en ze las het toen ze zelf, net als Isabel Archer, voor het eerst in Londen en Venetië was. Ze was net afgestudeerd in de antropologie, en ontdekte de cultuur van Europa.

Haar zus Anna Campion, ook regisseur, omschreef de invloed van Nieuw-Zeeland zo: 'Op een dag wakker worden, en beseffen dat de wereld klein is en dat je leeft op de bodem ervan.' Het zal Steenhuis niet gek in de oren klinken. The Portrait of a Lady laat 'prachtige beelden' zien van Florence en Rome, 'maar het zijn wel alle clichés van een Nieuw-Zeelandse over Europa', vindt ze. 'Een mooie toeristenfolder.' Vroeger, toen was het nog anders. 'Ze had durf, ze deed gekke dingen met de camera, ze was heftig en subtiel.' Nu dacht ze: 'Jezus, Jane Campion, er is niks van over.'

Zelf heeft de regisseur over The Portrait of a Lady gezegd: 'Als jonge vrouw voelde ik me precies zoals Isabel. Het gevoel dat je zoveel capaciteiten hebt zonder te weten wat je er in godsnaam mee moet doen.' Ze keerde terug uit Europa, en ging films maken. Maar ze bleef ver van huis, ze ging studeren aan de kunstacademie én de Film en Televisie School in Sydney, Australië. Haar eerste korte films lieten zien wat er mis kan gaan in een gezin: mishandeling, ruzies over pietluttigheden als sinaasappelschillen. Het ging ook over sex, jonge meisjes die oefenen in kussen, een schilderij met de woorden: 'Sex is a Wonderful and Natural Thing.'

Haar omgeving begreep er geen bal van. Ze was niet geïnteresseerd in 'kwesties', maar in dingen die haarzelf bezighielden, 'weet je, sex, intimiteit, dat soort dingen'. Op school leverde ze eens een script in met daarop een tekening van een enorme lul. Ook haar manier van filmen ging door voor vreemd. 'Je gebruikt geen overzichtsshots', zei iemand tegen haar. 'Overzichtsshots? Wat zijn dat?', antwoordde ze. Later zou ze over haar cameravoering zeggen: 'Ik wantrouw het idee dat er een voorgeschreven manier is van kijken.' De film over die sinaasappelschillen, Peel, moest ze maar niet afmaken, vonden haar leraren. Maar in 1986 won hij een prijs in Cannes.

De roem kwam, de vragen bleven. Niet alleen in de filmwereld in Australië, bij de héle spraakmakende gemeente, waar ook ter wereld. Wie was toch deze vrouw, wat wilde zij? Op opiniepagina's werden kolommen volgeschreven, studenten en promovendi stortten zich op haar werk. Had/heeft Campion een feministische boodschap? Absoluut niet, liet ze in 1986 weten aan NRC Handelsblad. 'Feministische filmmaaksters houden vaak meer van politiek dan van film.'

Columniste Emma Brunt, die zich via Het Parool mengde in een discussie over The Piano, noemt haar 'impliciet feministisch'. Campion toont vrouwelijke underdogs, 'die ingewikkelde manieren vinden om verzet te plegen'. Ze doelt op An Angel at my Table, de verfilming van het werk van Janet Frame. De Nieuw-Zeelandse schrijfster werd schizofreen verklaard, ze ontsnapte aan een hersenoperatie doordat vlak van te voren haar debuut uitkwam.

In The Piano is Ada opgehouden met praten, en communiceert ze via haar piano - waarmee ze ontkomt aan een gearrangeerd huwelijk en liefde vindt bij haar zinnelijke buurman. Brunt: 'Ik denk dat Campion als kind op een of andere manier bloot heeft gestaan aan terreur. Ze weet heel goed wat het is om te zwijgen, en verzet te plegen.'

Campion is altijd zwijgzaam gebleven. Vaak moeten krantenlezers het doen met opmerkingen als: 'Ze lijkt op de vriendelijker zuster van Meryl Streep'. Vooral de Australische media lieten het er niet bij zitten. Bladen als The Australian Magazine of The Independent Monthly tapten haar hele naaste omgeving af - net als overigens Vanity Fair. Wie haar wel persoonlijk strikt voor een interview kan nooit helemaal zeker zijn. Campion sluit veel zinnen af met een lach. Een giechel.

Tegen de een vertelt ze dat haar jeugd 'tamelijk gelukkig was'. Bij de ander herinnert ze zich van die tijd dat je alleen met kachels een betrouwbare relatie kon opbouwen. Haar zuster Anna: 'Onze ouders geloofden dat je je kinderen moest negeren als je wilde dat ze het goed zouden doen.' En: 'Onze ouders waren tamelijk geobsedeerd door zichzelf.' Moeder was actrice, vader toneelregisseur. Als klein meisje kroop Jane weg in een fantasiewereld, ze bedacht toneelstukjes die ze gekostumeerd opvoerde.

In 1995 trad Jane Campion op in de documentaire Brainstorm voor de Australische televisie. Ze vertelde over de depressiviteit van haar moeder, die uitliep in een behandeling met elektrische schokken. 'Ik kan me herinneren dat ik de zwartheid voelde die zij tijdens haar depressie had ontwikkeld, en haar zwartheid overweldigde ook mij. Ik moest weg, ik kon niet ademen.'

Ze stelde haar moeder voor dood te gaan: 'Als je denkt dat je dan gelukkiger bent, dan ben ik bij je, ik zal je helpen.' Haar moeder wilde niet dood, ze wilde zich goed voelen. Campion realiseerde zich toen wat haar taak was. Ze moest niet meegaan in de depressie, maar tegen haar moeder zeggen: 'Het gaat beter, jij wordt beter.' Wie vertelt over ervaringen met Campion als regisseur, komt met verhalen die doen denken aan die episode. Campion stort zich totaal in de acteurs die haar personages gestalte moeten geven. Ze is als een intieme vriend, als een moeder voor hen.

Ze is getrouwd, maar ze is nooit de vrouw achter een man geworden, zoals ze vroeger dacht. Ze werd de partner van haar karakters, zoals ze vertelde aan de Britse krant The Independent on Sunday. Van karakters weet ze alles. Ze zat altijd te staren naar mensen, ze stelde vrienden en vreemden de meest persoonlijke vragen, herinnert zich een klasgenoot van de filmschool. Bewust laat ze intieme details van haar personages zien, ze kan er niet tegen dat er gebieden in het menselijk leven zijn die schaamtevol of privé zijn - zoals ze leerde in het puriteinse Nieuw-Zeeland van haar jeugd. 'Ten dele daardoor worden we van elkaar gescheiden', zegt ze, 'en dat maakt me eenzaam.'

Over de hoofdpersonages in Sweetie, An Angel at my Table en The Piano zei ze eens: 'Het punt van overeenkomst tussen deze vrouwen is hun streven naar verlossing.' En: 'In het drama dat ze beleven, vinden ze een mogelijkheid een andere weg in te slaan.' Welke weg dat is in The Portrait of a Lady, daar kan nog lang over worden gediscussieerd. Er is niet één manier om naar Jane Campion te kijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden