boeken

Jane Austen schrijft over mensen die nog steeds bestaan

Natuurlijk draait ook de laatste voltooide roman van Jane Austen over de vraag of ze elkaar (toch nog) krijgen. Maar Persuasion heeft ons, zeker in de mooie nieuwe vertaling van Jan Kuijper, nog veel meer te zeggen. En niet alleen over de liefde.

Jet Steinz
null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

Het is altijd een spectaculaire ervaring om in een roman van twee eeuwen geleden observaties tegen te komen die precies raak zijn, en voorbeelden van maar al te herkenbaar gedrag. Alleen daarom al is het lezen van de nieuwe vertaling van Jane Austens Persuasion (in 1818 postuum verschenen, nu uitgebracht als Overreding en overtuiging) een genoegen. Je voelt je bijna betrapt als Austen na een typisch voorbeeld van confirmation bias vaststelt: ‘Hoe gauw raakt onze voorkeur met redenen omkleed!’ Of wanneer hoofdpersoon Anne Elliot twee vriendinnen beschouwt als ‘de gelukkigste wezens die ze kende; maar ondertussen had ze, net als wij allemaal door een troostend gevoel van superioriteit gevrijwaard van de wens te kunnen ruilen, haar eigen beschaafdere en verfijndere geest niet willen opgeven voor al hun pleziertjes’.

Ook figuren als meneer Benwick bestaan nog steeds, een man in de rouw die voortdurend wil praten over boeken en gedichten die volgens hem op zijn situatie van toepassing zijn (een zender, kortom), of Annes vader en oudere zusje, die wel vragen stellen, maar summier en alleen voor de vorm – niet omdat ze echt geïnteresseerd zijn in hun gesprekspartner.

De juiste man

Terwijl de wereld waarin Austen leefde en haar romans zich afspelen toch wezenlijk anders was dan die van vandaag. Toen moest je als vrouw wel trouwen (en bij voorkeur met een goede partij) om überhaupt mee te kunnen doen in het leven – en dat is meteen een weerwoord aan critici die klagen dat Austen alleen over huiselijke perikelen schreef en nooit eens over Wereldse Zaken en Belangrijke Problemen: het vinden van de juiste man was nu eenmaal een kwestie van leven of dood, of in ieder geval van genoeg te eten, een dak boven het hoofd en een klein beetje zelfstandigheid. Romantiek binnen het huwelijk was een prettige bijkomstigheid, maar je daarop blind staren zeker niet aan te raden. In die zin wijken Austens heldinnen – Elizabeth Bennet uit Pride and Prejudice, Sense and Sensibility’s Elinor Dashwood – af van de norm: zij streven wél naar echte liefde en weigeren hun principes te verloochenen, zelfs als het alternatief is een oude vrijster te worden. Zo ook Anne Elliot.

Hoewel Austens laatste voltooide roman even kleinzielige personages en onderkoelde humor bevat als de andere vijf, heeft Persuasion een ernstiger ondertoon, een melancholieker uitgangspunt. Wanneer het boek begint, heeft de romance namelijk al plaatsgevonden, bijna acht jaar eerder om precies te zijn: Anne, destijds ‘een bijzonder aantrekkelijk meisje’, viel voor de veelbelovende marineofficier Frederick Wentworth. Onder druk van familie en vooral door de persuasion (overreding) van Lady Russell, een goede vriendin van haar overleden moeder, kwam ze tot de persuasion (overtuiging) dat een verbintenis met een kapitein zonder bezit en relaties een te onzekere toekomst zou bieden – waarop zij de verloving verbrak, hij gekwetst afdroop en Anne nooit meer iemand tegenkwam die aan Wentworth kon tippen.

Inmiddels is ze ‘uitgebloeid’, ‘verpieterd’ zelfs – de hardheid van dat tijdperk komt ook terug in ongenadige oordelen over uiterlijkheden – stokoud bovendien (27!) en weliswaar een wijze, verantwoordelijke zuster en leuke tante, maar vooral een overbodige vrouw. Terwijl Wentworth, als ze na al die jaren weer in elkaars kringen komen te verkeren, financieel en maatschappelijk succes heeft geboekt en nog even knap blijkt als vroeger.

Gemiste kansen

Natuurlijk draait ook Persuasion om de vraag of de twee elkaar (toch nog) krijgen, en de wetenschap dat er een happy end zit aan te komen, zoals altijd bij Austen, is heerlijk op z’n tijd, maar door die voorgeschiedenis verschuift de focus: het gaat in de eerste plaats over een verkeerde inschatting en daaropvolgende beslissing, gemiste kansen, de loop van een leven, tijd die voorbijgaat, eeuwige spijt, een droevig besef. ‘Er was een tijd geweest dat ze het (…) heel moeilijk hadden gevonden zich van elkaar los te rukken’, schrijft Austen. ‘Nu waren zij als vreemden, ja, erger dan vreemden, want toenadering was uitgesloten.’

Dat retrospectief heeft nog een ander gevolg: dat het verhaal direct onder (soms zelfs erotische) spanning staat. De liefde heeft bestaan, de gevoelens zijn er geweest, dat kan nooit meer ont-weten worden, en dus zindert het wanneer Wentworth en Anne in dezelfde ruimte zijn, van ongemak en schaamte, van vervlogen en af en toe toch weer opflakkerende hoop, van een vreemd soort vertrouwdheid en stekende subtiliteiten.

Die spanning wordt versterkt door het zintuiglijke schrijven van Austen. Dichter dan in haar andere boeken zit de lezer op de huid van de hoofdpersoon, geregeld steekt er een wervelwind van indrukken op waardoor je wordt meegezogen. Het eerste weerzien tussen de vroegere geliefden, bijvoorbeeld: ‘Haar blik ontmoette die van kapitein Wentworth half; een nijging, een knixje volgden; ze hoorde zijn stem – hij sprak tegen Mary; zei alles wat passend was; zei iets tegen Miss Musgroves, genoeg om de ongedwongenheid te laten uitkomen: de kamer leek vol – vol mensen en stemmen – maar het bleef bij een paar minuten.’ Of het hoofdstuk in de schouwburg, waar Anne er alles aan doet om met Wentworth in gesprek te raken, maar tegelijkertijd afgeleid wordt door een nieuwe aanbidder – knappe, beweeglijke scènes zijn het, waarin je via haar oren en ogen tijd en ruimte ervaart.

Vertaler Jan Kuijper heeft Austens taal, die bestaat uit doorwrochte, als in het Latijn of Grieks geconstrueerde zinnen die je bijna moet ontleden om te begrijpen, dan weer uit zwierige passages met veel gebruik van de vrije indirecte rede, maar die altijd precies en ritmisch is, omgezet in prachtig, vloeiend Nederlands. Echt een toevoeging is dat hij ook het oorspronkelijke maar later geschrapte voorlaatste hoofdstuk heeft vertaald, de enige bladzijden uit Austens zes romans die in haar eigen handschrift zijn overgeleverd. Want hoewel het definitieve slot psychologisch en verhaaltechnisch passender is, biedt het alternatieve einde een boeiend inkijkje in Austens werkwijze en doet het je bewondering voor haar – om het feit dat ze dit boek geschreven heeft, toen, in die omstandigheden, op deze manier – alleen maar groeien.

Jane Austen: Overreding en overtuiging. Uit het Engels vertaald door Jan Kuijper. Athenaeum; 288 pagina’s; € 21,99.

null Beeld Athenaeum
Beeld Athenaeum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden