Janacek, Strijkkwartet nr 2

Paparazzi van niveau

Roland de Beer

Twee strijkkwartetten die met Intieme brieven van Leos Janacek uit de hoek komen - mag dat, of moeten we blozen? Beide ensembles, het ene Tsjechisch en jong en het andere Duits en meer ervaren, bewijzen zich als paparazzi van niveau. Ze halen eruit wat erin zit.
Liefdesbrieven, was de titel die Janacek aanvankelijk voor ogen had toen hij in 1928, 74 jaar oud maar nog lang niet der dagen zat, aan de slag ging met een Strijkkwartet nr 2. Omdat hij vreesde 'gevoelens prijs te geven aan idioten' veranderde hij de titel in Intieme brieven.

Idioot zijn ze allerminst, het Pavel Haas Kwartet en het Artemis Kwartet, en veel zal het verschil tussen liefde en intimiteit voor hun ook niet uitmaken. Ze spelen wat Janacek heeft opgeschreven en ze doen dat uitmuntend, met inlevingsvermogen en met groot respect voor het voortdurend opduikende contrast tussen de pianissimozucht en de fortissimo-uitbarsting.

Voor Janacek zelf heeft de titelwisseling ook niet veel meer uitgemaakt. De componist stierf aan een longontsteking, kort na de eerste doorspeelsessies van zijn woordloze egodocument. Mevrouw Janacek, die in Janaceks tweede kwartet slechts de aberratie kon zien van een bejaarde, heeft nog geprobeerd ook de 'intieme' titel te schrappen, maar tevergeefs.

Janacekbewonderaars vertellen sinds 1928 aan elkaar door dat de componist de altvioolpartij van zijn kwartet oorspronkelijk door een viola d'amore wilde laten spelen (een keus waar hij om technische redenen van afzag), en dat het stuk geadresseerd was aan Kamila Stösslova, een jongere dame met wie de componist sinds jaren was verwikkeld in een uitzichtloze verhouding. Die verhouding schijnt vooral op brieven te hebben berust. Hoe ver de liefde ging, is onzeker. De beminde heeft nogal zitten schrappen in de honderden epistels van de grijze meester.

Dat het Janacek in ieder geval menens was, is af te lezen aan zijn wens dat Stösslova royalties zou ontvangen voor zijn laatste kwartet; het meesterwerk was naar zijn overtuiging 'ook van haar'. Dit mag een curieus licht werpen op kwesties rond muzikaal auteurschap, maar een feit is dat er weinig kwartetten bestaan waarin de passie zo hoog oplaait.

Extatisch is het openingsdeel, een beschrijving van de 'eerste fatale ontmoeting'. Extatisch is ook het slotdeel, volgens de componist een toonzetting van het verlangen. Extase kleurt bovendien de tussendelen, met dien verstande dat vooral deel 3 (een 'wiegelied voor het gedroomde kind') tranen deed stromen van de musici die het met Janacek doornamen.

Gecombineerd met Janaceks ritmische onvoorspelbaarheden en voorkeur voor de zuurzoete dissonant, trekken de muzikale erupties een zware wissel op de ensemblekunst van de kwartetspelers, zeker waar het gaat om zuivere intonatie en klankbalans. In dat opzicht is het jonge Pavel Haas Kwartet (dat Janacek combineert met een boeiend kwartet nr 2 van zijn in 1944 gestorven naamgever) nog een graadje subtieler op dreef dan de Duitse concurrent.

Trek alle dromen, misère en postzegelplakkerij ervan af, dan blijft er evengoed een subliem kamermuziekwerk over.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden