'Jan Wolkers en ik zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden geraakt in de verbeelding'

Ze zagen elkaar nauwelijks, maar Jan Wolkers en acteur Rutger Hauer waren sinds Turks Fruit 'onverbrekelijk met elkaar verbonden'. Hauer legt uit waarom.

Beeld Stephan Vanfleteren

Rutger Hauer is voor Jan Wolkers belangrijk geweest. Niet voor zijn intieme, persoonlijke leven - ze hebben elkaar misschien vijf, zes keer ontmoet - maar wel voor hoe hij door anderen werd bekeken. Hauer heeft stevig bijgedragen aan Wolkers' imago van woeste én gevoelige, vrijgevochten kunstenaar.

Door de natuurlijke en overtuigende manier waarop Hauer in 1973 de hoofdpersoon in Turks Fruit speelde, zien tot op de dag van vandaag veel mensen hém voor hun geestesoog verschijnen wanneer ze aan Wolkers denken. Hoe hij Monique van de Ven over de knie legt en op haar blote billen slaat. Of hoe hij met haar achter op de fiets - op de tonen van het schrammende mondharmonicaatje van Toots Thielemans - met wapperende blonde haren door Amsterdam zwiert.

Maar het is ook omgekeerd: Jan Wolkers is belangrijk geweest voor Rutger Hauer. 'Het beeld dat er van Wolkers was en het beeld dat ik van hem heb opgeroepen in de film zijn over elkaar heen geschoven', zegt Hauer. 'Die twee dingen zijn niet meer los van elkaar te zien. Hij en ik zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden geraakt in de verbeelding. Zonder hem was ik niet geworden wie ik was.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Een van de bekende scènes uit Turks Fruit Beeld anp

Voor mijn biografie van Wolkers was het me niet gelukt met Hauer in contact te komen. 'Ik was er niet veel', lacht hij. De acteur reisde de afgelopen decennia van filmset naar filmset. Het overweldigende succes van Turks Fruit, dat drieënhalf miljoen mensen naar de bioscoop trok, katapulteerde hem de wereld in. 'Die film wordt nog steeds overal gezien én als choquerend ervaren. Door de vrijheid die de film ademt. Vrijheid die in de wereld op veel plekken alweer voorbij lijkt.'

Hauer maakte meer dan honderd speelfilms en groeide uit tot Neerlands beroemdste acteur in Hollywood. Nog altijd is hij, 73 jaar oud, niet uitgekeken op zijn vak. 'Ik sjouw over de aardbol- en mijn koffers zijn zwaar zat.'

Toch keerde Hauer ook altijd weer terug naar het huis dat hij bewoont met zijn vrouw Ineke in een prachtig dorpje in het hart van Friesland. 'Hier hoor ik. Ik ben erachter gekomen dat de familie van mijn moeder hier al vijf generaties vandaan komt.'

Daar, in dat dorpje, stemde Hauer vorige week toe in een gesprek. 'Ik wist niet wat ik nog had toe te voegen aan jouw verhaal over Wolkers. Dat verhaal is rond - en dat heb jij geschreven. De laatste jaren van zijn leven heb ik Jan nauwelijks gevolgd. Ik was niet in Nederland. Ik weet ook niet of ik wel er nog wel iets over te zeggen heb. Maar vooruit. Jij bent er. Ik ben er. Laten we praten.'

Zwijgzaamheid typeert hem. De enige keer dat ik Hauer kort heb ontmoet, was precies tien jaar geleden, bij Wolkers' uitvaart op de Nieuwe Oosterbegraafplaats in Amsterdam. Hauer kwam de aula binnen in een gitzwarte, harige bontjas. Precies zo een als Wolkers had gedragen bij de première van Turks Fruit in Tuschinski op 22 februari 1973. Het was de opkomst van een rasacteur. Hij vulde de ruimte met zijn aanwezigheid. En zei niets.

'Als het kan, moet je er zijn', zegt Hauer. 'Zonder Turks Fruit, zonder Wolkers en Verhoeven zat ik hier niet. Ik weet heel goed aan welke mensen ik mijn leven als succesvol acteur te danken heb. Dus toen hij dood was, wilde ik Jan graag de laatste eer bewijzen.'

Hauer is een enigma. Hij heeft een enorme uitstraling op het witte doek én in levenden lijve, maar lijkt daar nauwelijks iets voor te doen. Misschien doet hij ook niets. Of zo min mogelijk. Hij is een natuurtalent. Met een stevige dosis arrogantie, die geweldige kop - misschien nog wel mooier geworden nadat het mes van de tijd sneden in zijn gezicht heeft gekerfd - en tegelijk een warme, lieve jongen met helderblauwe ogen.

Zijn talent werd niet van meet af aan door iedereen op waarde geschat. Zelfs niet door Paul Verhoeven, de net 30-jarige, bebrilde en onervaren regisseur die hem in 1969 de titelrol liet spelen in de televisieserie Floris. Die serie werd een succes. Maar toen Verhoeven zich aan de verfilming van Turks fruit waagde, dacht hij voor de hoofdrol helemaal niet aan Rutger Hauer. Tijdens het gesprek dat ik met de regisseur had voor de Wolkersbiografie, bekende Verhoeven dat hij had gedacht: 'Rutger is een boerenjongen, die kan toch nooit de rol van de kunstenaar Wolkers vertolken? Dus ik was tegen.'

Maar Hauer gaf niet zomaar op. 'Turks fruit, dat was mijn lijfboek. Ik was nog niet zo lang met Ineke samen. Wij lééfden die roman. Ik denk dat onze liefde zo was als de liefde van de kunstenaar voor Olga in de roman. Extreem, wild, weet ik veel. Alles kon.'

Omdat filmproducent Rob Houwer erop aandrong, mocht Hauer toch auditie doen. 'Ik moet toegeven dat ik, toen ik daar aankwam, tegen de andere acteurs heb gezegd: 'Sorry jongens, maar dit is mijn rol. Ga maar naar huis. Je hebt geen schijn van kans.' En zo was het ook.'

'Toen ik hem auditie zag doen', vertelde Verhoeven, 'was ik stomverbaasd. Rutger was fantastisch. Ik had het totaal fout. Achteraf kun je je voor die rol geen andere acteur voorstellen. Hij heeft precies dat goede gevoel van ruwheid, warmte en liefde.'

Hauer lacht als hij het hoort. 'Typerend voor Paul. Als hij het ziet, dan gelooft hij het. Als hij het hoort, dan gelooft hij het niet.'

Hauer kreeg de rol. Voor een honorarium van 6 duizend gulden. 'Een fooi, maar dat kon me niets schelen. Ik had 'm. En dat was een klein wonder, want ik had geen idee wat ik deed. Ik was een baby. Maar Turks fruit was mij veel waard. Ik herkende zo veel in Wolkers' roman. Dat had helemaal niets met literatuur te maken. Wat hij schreef, dat wás zo.'

Dat Hauer de rol kreeg, was óók omdat het geweldig klikte met het 19-jarige meisje van de toneelschool dat Olga ging spelen en dat casting director Hans Kemna had opgeduikeld: Monique van de Ven. Samen zagen ze er geweldig uit, Rutger en Monique. Ook voor haar voelde het alsof ze niets anders moest doen dan zichzelf spelen.

'Spelen met Rutger was volkomen natuurlijk', vertelde Van de Ven. 'We waren niet verliefd. Rutger was verliefd op Ineke. Maar er was een vonk. Het was bijna echt, net niet - en daarom bleef het ook altijd spannend.'

'Monique was van nature zo vrij', zegt Hauer. 'Ik was ietsjes schuchterder. Maar ik dacht ook: daar moet ik ook niet flauw over doen. Klaar, dat is de deal. Daar zette ik me overheen. Gewoon, naakt rondwandelen op de set. Los.'

Rutger Hauer en Monique van de Ven Beeld anp

Bij de presentatie van de acteurs aan de pers, in de zomer van 1972, zat Wolkers Hauer een beetje te uit te dagen, alsof hij een concurrent in de liefde was. En hij pestte hem. Verwijzend naar de scène waarin de hoofdpersoon zijn lul tussen de rits van zijn broek krijgt, zei Wolkers: 'Zeg Rutger, oefen jij nu elke dag met een ritssluiting?'

Hauer grinnikt: 'Flauw. Ik stond aan de andere kant, met mijn arrogante kop. Ik dacht: wat lul je nou? Ik had, voor we begonnen, ook geen bewondering voor Wolkers als persoon, zoals Paul die rush had. Ik had bewondering voor zijn werk. Dat boek. Zijn schrijven, dat is beeldhouwen in taal. En hoe hij dat voor elkaar kreeg: I have no fucking clue.'

Om zich tijdens de scènes in het atelier naturel te bewegen, gaf Wolkers Hauer een lesje beeldhouwen. 'Jan kon mij goed uitleggen hoe ik dat moest doen. De eenvoud van het beeldhouwen. Hij zei: 'Je moet dingen weghalen. En wat je overhoudt, is het beeld.'

Hauer zwijgt even. 'Dat is eigenlijk wat ik nog altijd doe, bij elke rol opnieuw. Ik haal weg wat te veel is. Harrison Ford zegt precies hetzelfde: geen trucs. Je moet net genoeg vertellen om te zorgen dat het verhaal goed overkomt. And that's all.'

Hauer probeerde in zijn vertolking van Erik niet op Wolkers zelf te lijken. 'Die jongen', zegt Hauer, 'dat was ik zelf. Ik dacht: wie is die ik-figuur uit het boek nou? Die bestáát eigenlijk niet. Jan was dichtbij, die kon er wat over vertellen. Maar verder moest ik zelf maar zien hoe ik er gestalte aan gaf. Paul zei tegen me: 'Je moet helemaal niets. Je bent het gewoon. Punt uit. Klaar.''

Het enige waarmee Hauer problemen had, was de botheid die Erik tentoonspreidt. 'Dat gooien van garnalen in het gezicht van Olga, het lachen om de kankertiet van de boze schoonmoeder. Dat grove, dat hoort niet bij mij. Ik ben een slapjanus, het tegenovergestelde. Dat grove zit in Paul. Die scènes zijn trucs van een filmmaker.'

Het frappante is: dat vond Wolkers ook. Hij vond Turks Fruit 'voor 75 procent een meesterwerk', maar miste de poëzie in de pesterige scènes die Verhoeven en scenarioschrijver Gerard Soeteman hadden toegevoegd. Eriks grofheid was Wolkers een doorn in het oog. Hij vond dat Hauer te hard op de billen van Monique sloeg. Die moesten lekker roze blijven en niet bont en blauw van het kletsen op haar kont.

Maar over het geheel was Wolkers enthousiast over Hauers vertolking van zijn alter ego. In zijn dagboek van 21 oktober 1972, toen hij in de Cinetone Studio's voor het eerst rushes van de film had gezien, noteerde Wolkers: 'Zien eerst Rutger Hauer aan het strand met de meeuw. Dan Bijenkorfscène. Monique fenomenaal. We zitten van acht uur tot half twaalf te kijken en worden steeds enthousiaster. Vooral wat Rutger doet. Het is bewonderingswaardig wat Paul uit hem heeft gekregen.'

Hauer: 'Op de set wist ik dat ik het had gevonden. Het was de eerste keer in mijn leven dat ik voelde: hier ben ik op mijn plaats.'


De hele Jan Wolkers

'Lieve opa Wolkers' blijkt ook een agressieve testosteronbom
Donderdag is het precies 10 jaar geleden dat Jan Wolkers overleed. De Volkskrant viert de schrijver en beeldhouwer. Onno Blom kreeg met het schrijven van Wolkers' biografie de opdracht van zijn leven.

De smerigste citaten van Wolkers volgens de Volkskrantredactie
Donderdag is het tien jaar geleden dat schrijver en beeldhouwer Jan Wolkers overleed. De Volkskrant selecteerde het smerigste uit zijn werk.

Met Nooit meer Auschwitz revancheerde Wolkers zich als woeste kunstenaar
Jan Wolkers tekende in de oorlogsjaren met een woeste eigenzinnigheid, die hij later kwijtraakte. Maar toen kwam het Wertheimparkmonument.

Wolkers' ik-personen zijn wreed én teder, hebben een grote mond en een bang hart
Je kon iets van seks opsteken voordat je eraan deed. Wolkers bracht de literatuur naar de mensen. Maar hoe goed was Wolkers nou echt?

Wat vond een liefhebber als Wolkers van de verfilming van zijn eigen boeken?
Jan Wolkers was een groot filmliefhebber. Wat vond hij van zijn eigen boeken op het witte doek, en van de acteurs die zijn personages vertolkten?

Wolkers bevrijdende kracht drong met Turks Fruit eindelijk door
In protestantse gezinnen, zoals dat van Bert Wagendorp, hakte Turks Fruit erin. De jeugd kreeg er geen genoeg van, ouders stonden machteloos. En er was geen weg terug. Een ode aan een taboedoorbrekend boek.

Wolkers beeld John Coltrane (Boy Edgar Prijs) blijkt al 54 jaar onverwoestbaar
Verdronken, begraven, goud gespoten, als kerststukje en vergeten. Hoe hard de winnaars het ook hebben geprobeerd, de door Wolkers vervaardigde trofee John Coltrane blijkt onverwoestbaar.

Beeld Max Kisman / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden