Interview

'Jan was de architect, ik de uitvoerder'

Het witte werk van Nul-kunstenaar Jan Schoonhoven (1914-1994) staat centraal in twee nieuwe exposities. De Volkskrant sprak met de maker van al die kartonnen kunst. Jazeker: de máker.

Jan Schoonhoven met Aad in 't Veld bij de opening van de tentoonstelling in Stedelijk Museum Amsterdam, 1990. Beeld Truus Nienhuis

Nee, hij wil liever niet dat het in de krant komt. Hoe je nou precies een reliëf van Jan Schoonhoven maakt. Er zijn kapers op de kust. Vervalsers. Het is tegenwoordig lucratieve business. Een beetje 'Schoonhoven' gaat voor tonnen van de hand. Onlangs nog: ruim 800 duizend euro. En velen zullen denken: zo'n eenvoudig reliëf van vierkantjes, rechthoeken of driehoeken, opgebouwd uit karton en papier, waar de witkwast overheen is gehaald, is toch makkelijk nagemaakt?

Schijn bedriegt. En Aad in 't Veld wil die suggestie wel de kop in drukken, zonder het juiste recept prijs te geven. Hij kan het weten. Jarenlang, van 1970 tot kort voor de dood van Jan Schoonhoven in 1994, was hij de vaste assistent van de kunstenaar. Wat dat inhield? Feitelijk dit: dat hij alle reliëfs in die periode heeft gemaakt.

Volgende week gaan twee tentoonstellingen van Jan Schoonhoven (1914-1994) open. Een in het Stedelijk Museum Schiedam. De andere in Museum Prinsenhof in Delft, de stad die niet alleen is verbonden met Johannes Vermeer maar ook, zeker als het aan In 't Veld ligt, met Schoonhoven. Hij is er geboren en gestorven. Zwierf er door de straten, over grachtjes, langs gevels.

De materialen en gereedschappen waarmee Aad in 't Veld een echte 'Schoonhoven' maakte. Beeld Studio V

Maker én restaurateur

Nog steeds wordt Aad in 't Veld, voormalig assistent van Jan Schoonhoven, gevraagd diens werk te restaureren. Niet zo vreemd: het is gemaakt van het slechtste materiaal denkbaar: karton en krantenpapier. In 't Veld: 'Dat wist Schoonhoven zelf ook. Hij zei: het kan allemaal kapot. Dat vond hij wel mooi. Hij zei ook: het kan ook altijd weer gerestaureerd worden. Dat bedoelde hij letterlijk: je kunt het opnieuw maken in de geest van de kunstenaar. Hij vergat alleen dat je er wel kennis voor nodig hebt. Wat gebeurt er als ik straks dood ben? Misschien moet ik eens met iemand gaan praten.'

Nul-beweging

De dubbeltentoonstelling van Schoonhoven past in de recente opwaardering van de zogenoemde Nul-beweging uit de jaren zestig. Met zijn uiterst karige kunstwerken, opgebouwd uit papier, karton, pluisjes, waterzakjes, bierkratten en autobanden. Bijbehorende namen van de makers: Armando, Henk Peeters, Jan Henderikse en dus Jan Schoonhoven.

Aad in 't Veld kwam bij Schoonhoven terecht via vrienden. Die vrienden maakten al langer werk voor de almaar bekender wordende kunstenaar. Reden: op de Biënnale van São Paulo, in 1967, kreeg Schoonhoven de tweede prijs. Het maakte hem in één klap beroemd. Tegelijk was hij al zijn werk in een klap kwijt: verkocht. Er moest dus plots geproduceerd worden om aan de nieuwe vraag te voldoen. En omdat Schoonhoven een fulltimebaan had op het PTT-hoofdkantoor in Den Haag én een gezin, benaderde hij anderen om zijn kunst uit te voeren. Een van hen: In 't Veld.

In 't Veld had het werk van Schoonhoven leren kennen in het Gemeentemuseum. Hij had er direct iets mee. Als amateurfotograaf zag hij waar het om draaide: het licht. Het was een openbaring. Hij werkte aanvankelijk in Den Haag bij defensie. Voor de marine ontwikkelde hij elektronica voor antiraketradar. Het boeide hem niet en hij vond de sfeer benauwd.' Het waren de jaren zestig', vertelt hij. 'Ik rook de vrijheid. Nam uiteindelijk ontslag. Leefde van mijn spaarbankboekje en verhuisde naar Delft.'

vlnr. Henk Peeters, Jan Schoonhoven, Jan Henderikse en Aad in 't Veld Kunstcentrum Delft, 1987 Beeld Truus Nienhuis

'Bouwpakket'

Vanaf dat moment wist hij een ding zeker: in Delft zou hij Schoonhoven tegenkomen.' Daar was ik wel bang voor. Zo'n groot kunstenaar.' Toen hij hem voor het eerst zag, bij de bakker op de Oude Langendijk in 1969, durfde In 't Veld hem niet aan te spreken. Maar toen hij begreep dat hij werk voor de beroemde kunstenaar kon gaan maken, zocht hij Schoonhoven thuis op, Vrouwjuttenland 19.

Na een kort gesprek vertrok In 't Veld weer met een 'bouwpakket': een houten raam, een plaat hardboard waarop een patroon van hokjes was getekend, een pot lijm, verf, kwasten en een stanleymes. 'Hij zei: een schaar heb je zelf wel. Er zat ook een briefje bij met summiere aanwijzingen. Geschreven op de achterkant van een uitgeknipte bouwtekening. Hij was heel zuinig. Gooide nooit papier weg.'

Wat het precieze recept is van een goede Schoonhoven, wil In 't Veld niet graag kwijt. Wel dat hij de reliëfs opbouwde uit grijs karton en dikker ribkarton. 'Het ene haalde ik bij de kantoorboekhandel. Voor het andere ging ik naar een elektronicazaak. Dozen voor de Philips-tv-toestellen waren het beste. De opstaande randen moesten niet te hoog zijn. Anders kan het licht er niet meer uit, zei hij.'

Persoonlijkheid

Na twee jaar was In 't Veld nog de enige medewerker. 'Er zat een groot verloop onder de medewerkers. Ze studeerden af, kregen elders een baan, een gezin. Daarna noemde Jan mij altijd zijn vaste assistent.' Waarom hij bleef? 'Ik vond het prettig werk. Hoewel soms ook gekmakend. Dat repeterende van vakjes bouwen. De verf en lijm die je opsnoof. Benauwend.' De dagelijks praktijk was dat Schoonhoven schetsjes voor In 't Veld maakte, telefonisch met hem de afmetingen besprak en dat In 't Veld alles uitvoerde. Waarom Schoonhoven dat niet zelf deed? Zijn baan bij de PTT opgaf om zich volledig aan zijn kunstenaarschap te wijden?

'O, dat komt door zijn persoonlijkheid. De directie heeft Jan aangeboden hem vrij te stellen van arbeid met behoud van pensioen, maar hij wilde dat niet. Hij zou helemaal verloren lopen, zei hij. Had dat dagelijkse ritme nodig. Anders zou er chaos ontstaan. En daar was hij doodsbang voor. Het reflecteert in zijn werk: de angst voor de chaos. Hij was heel systematisch. De potloden lagen strak naast elkaar. Zijn tabaksdoos, de aansteker. Het fruit lag op volgorde van bederf: eerst de banaan, dan een peer, een appel. Bovendien had hij een neiging tot verslaving. Hij kon flink innemen. Daarom zei hij nee. Ordnung muss sein.'

Op de twee tentoonstellingen in Delft en Schiedam zal In 't Veld de reliëfs die Schoonhoven zelf maakte makkelijk kunnen onderscheiden van zijn eigen exemplaren. Al op drie zalen afstand. 'De mijne zijn strakker. Preciezer. Jan zei in het begin vaak: Aad, maak het losser. Laat het mes zijn werk doen. Ik kon dat niet. Ik ben een pietje-precies. Uiteindelijk zei hij: dit is niet slecht. Laten we het op jouw manier doen. Ook omdat hij zag dat hoe recht je een lijn ook snijdt het altijd handwerk blijft. Hij zei: het is in de hand van God. In de Hand Gottes. Hij sprak graag Duits. Vond-ie een mooie taal.'

Strakker

Volgens In 't Veld is het grappig dat je in de literatuur over Schoonhoven leest dat de stijl van Schoonhoven in de jaren zeventig veranderde. Strakker werd. 'Dat klopt: komt door mij. Ich war die Hand Gottes.'

Dat In 't Veld zo de stijl van Schoonhoven medebepaalde, deert hem niet. Ook niet dat hij in zijn vrije tijd twee eigen 'Schoonhovens' maakte, zonder schets vooraf van de meester. 'Toen Jan langskwam zei hij: zo, dat zijn schatjes, zal ik ze ondertekenen?' Op een veiling bij Christie's hebben ze voor zijn pensioen gezorgd. In 't Veld weet precies wie er een gekocht heeft: een Rotterdamse havenbaron.

'Je moet het zo zien: Jan was de architect, ik de uitvoerder. Hij tekende het huis, ik bouwde het. Er was een wisselwerking tussen ons. Hij zei regelmatig: denk eens mee, de verhoudingen zijn niet goed. Er wordt altijd gedacht dat een echte Jan Schoonhoven door Jan Schoonhoven gemaakt moet zijn. Hij ontzenuwde dat zelf al, zei: het is mijn idee.'

Kijk, Jan Schoonhoven. Museum Prinsenhof, Delft.
De werkelijkheid van Jan Schoonhoven. Stedelijk Museum Schiedam.
Beide exposities van 31/10 t/m 14/2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden