POSTUUMJAN VAN TOORN

Jan van Toorn (1932-2020) was de meest politieke ontwerper van Nederland

Jan van Toorn stond te boek als een maatschappijkritisch grafisch ontwerper, met een geheel eigen stijl. Hij overleed vrijdag in Amsterdam op 88-jarige leeftijd. 

Jan van ToornBeeld Hollandse Hoogte / Bob Bronshoff

Zijn bekendheid ontleende grafisch ontwerper Jan van Toorn voor een deel aan het feit dat hij het hartgrondig oneens was met de opvattingen van zijn beroemdere vakgenoot Wim Crouwel (1928-2019). Dat heeft iets onrechtvaardigs, want Van Toorn is in de eerste plaats een zeer invloedrijk ontwerper die internationaal school heeft gemaakt met zijn geheel eigen, kritische ontwerpstijl.

Van Toorn is tot op hoge leeftijd blijven werken en lesgeven. Zijn oeuvre bestaat uit honderden affiches, boeken, tijdschriften, collages, kalenders, postzegels en museumcatalogi. Vanaf 1964 werkte hij veel voor het Van Abbemuseum in Eindhoven. Daar maakte hij in 1971 zijn bekendste affiche. Hierop staan onder elkaar als in een optelling grote kunstenaarsnamen met de hand geschreven, Picasso, Mondriaan. Onderaan op de affiche de uitkomst van de som: 273.969,- gulden.

Jan van Toorn maakte veel voor het Van Abbemuseum, waaronder zijn bekendste affiche, waarop handgeschreven bedragen staan die de marktwaarde weergeven van beroemde Picasso’s en Mondriaans die het museum exposeerde.Beeld Jan van Toorn

Dat is typisch Van Toorn, in bijna al zijn werk zit die kritische, maatschappelijke reflectie. Natuurlijk is een museum een tempel voor schoonheid, maar tevens ook een bankkluis vanwege de absurde bedragen die topkunst oplevert. Dat een ontwerper die paradox wilde tonen op een affiche dat is bedoeld om publiek naar een tentoonstelling te trekken, is best een vermetel idee. Vorm is belangrijk, maar inhoud is koning, zo ongeveer luidt het adagium van Jan van Toorn.

De geëngageerde Van Toorn ontwikkelde zijn stijl in de roerige jaren zestig en zeventig. Hij ontwierp het geruchtmakende Stedelijk Jaarverslag Amsterdam dat grotendeels was gevuld met foto’s van demonstaties en politiecharges in het provojaar 1966, wat beslist niet het idee was van de gemeente die hem de opdracht had gegeven.

Van Toorn verslond in die tijd het werk van linkse Duitse denkers als Bertold Brecht. Hoe de politiek en maatschappij doordesemt in zijn werk wordt het best zichtbaar in de kalenders die hij maakte voor drukker Mart Spruijt. De jaargang 1972/1973 is een bonte associatieve collage van nieuwsfoto’s met John Lennon en Frank Sinatra tot Nixon en Golda Meir, plus gruwelijke executiefoto’s uit India en Bangladesh. Van Toorn lijkt totaal niet van plan zijn kijkers te behagen. Hij wilde waarschuwen voor de kracht van beeldgebruik, dat ook manipulatief kan worden ingezet. Als doorgever van dat beeld ben je verplicht te kijker te wijzen op hoe beeld de werkelijkheid kan kleuren, vond Van Toorn.

Een door Jan van Toorn ontworpen postzegel.Beeld Jan van Toorn

In het vormgevingslandschap van Nederland na de oorlog was van Toorn – de schrijver Willem van Toorn is zijn broer – makkelijk de meest politieke ontwerper, maar bij het grote publiek is hij niet de meest bekende. Iemand als Crouwel – de zakelijke functionalist – kwam op tv om uit te leggen wat goed design was. Anthon Beeke – die het vak leerde bij Van Toorn – kwam steeds in de krant vanwege zijn uitgesproken affichekunst.

Toch is Van Toorns statuur bij vakgenoten onbetwist groot. Crouwel, Beeke en hij waren vrienden, ondanks de knetterende meningsverschillen die in het publieke debat werden uitgevochten. Van Toorn vond het onbegrijpelijk dat Crouwel een grafisch ontwerper ziet als een neutrale, apolitieke doorgever van materiaal. Crouwel op zijn beurt verweet Van Toorn dat zijn ontwerpen te intellectueel en theoretisch waren, wat ten koste ging van de leesbaarheid. Het klopte overigens niet helemaal wat Crouwel zei, want Van Toorn kon ook esthetisch werk maken. Dat bewijst de zeer rijke affichereeks voor het Van Abbemuseum, of het zeer zorgvuldig gemaakte tijdschrift Range, dat hij in de jaren zestig voor Philips ontwierp.

Kalender Mart Spruijt, 1976-1977.Beeld Jan van Toorn

Van Toorn heeft zijn hele leven veel tijd gestopt in lesgeven. Veel van zijn studenten, onder wie Max Kisman en Rob Schröder (van het collectief Wild Plakken) dragen de docent Van Toorn op handen. Hij leerde ze dat een beeld niet één waarheid hoeft te bevatten. ‘Van Toorns lessen hadden een grote invloed op het besef van verantwoordelijkheid van de student en van hun positie om boodschappen te beïnvloeden’, schreef Kisman zondag op Facebook.

Beeld Jan van Toorn
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden