Oog voor detailBatik

Jan Toorop heeft de batik prachtig en liefdevol in verf gevangen

Detail uit ‘Zelfportret in atelier met Javaanse gewaden’ (1880).Beeld Kunstmuseum Den Haag

Veel van wat ons bezighoudt, is al eeuwenlang voer voor kunstenaars. Wieteke van Zeil verbindt hun werk weer aan de actualiteit. Deze week: een opmerkelijke Toorop.

Aan lang niet alle mensen kun je zien dat ze van gemengde of niet-westerse afkomst zijn. In Nederland zijn veel mensen met een achtergrond in Indonesië, aan wie je het niet meteen afziet en die het ook nauwelijks uitdragen, wat gezien de complexe geschiedenis begrijpelijk is. Het verandert wel, zelfbewustzijn neemt soms met de generatie toe. En toen zag ik ineens deze week hippe mondkapjes van batik op Instagram, van allemaal nieuwe batikmondkapjesbedrijven. Batik is beschermd cultureel erfgoed, er zit een hele koloniale en mondiale geschiedenis gevat in die stof. Kleren verraden altijd iets over je identiteit, of je wilt of niet, en nu horen daar dus ook mondkapjes bij.

Het kan ook andersom: je bent van kleur en verstopt het niet, maar alsnog pikt niemand het op. Zoiets gebeurde met Jan Toorop, die zich in dit zelfportret omgaf met batik. Voor zover ik weet, staat Toorop niet bekend als ‘kunstenaar van kleur’. Nooit kwam ik zijn werk in een museum tegen gegroepeerd bij andere kunstenaars met niet-westerse achtergrond. Dat is opmerkelijk, want de kunstgeschiedenis is dól op hokjes; er wordt eindeloos ingedeeld naar stijl, periode, land. En steeds vaker ook naar gender, afkomst, en zelfs kleur.

Beeld Kunstmuseum Den Haag

Jan Toorop, Zelfportret in atelier met Javaanse gewaden, 1880, olieverf op doek, 45 x 32,5 cm, Kunstmuseum Den Haag.

Toorop niet. Hij is de stamvader van de Tooropdynastie, vader van Charlie en opa van Edgar Fernhout, en vrijwel nooit wordt de perceptie dat dat een Hollandse dynastie is weersproken. Suzanne Legêne schreef in een mooi artikel in De Gids dat Toorops overduidelijke schatplichtigheid aan zijn indo-wortels door experts lang is genegeerd. Als je dit schilderij ziet, is dat nauwelijks voor te stellen, het barst van de verwijzingen. Maar dit schilderij hing dan ook niet op de overzichtstentoonstellingen.

Toorop had een Noors-Javaanse vader en een moeder van Engels-Indonesische-Chinese afkomst. Hij groeide op in Purworejo en Jakarta, en had in Nederland een grote kring van Indische opdrachtgevers. Zijn slaoliestijl en symbolistische kunst kun je zo aan de Javaanse tradities koppelen, hij verborg niets, maar het werd nauwelijks opgemerkt.

Een mondkapje van batik.Beeld The Batik Mask

Dit portret is bezield met Javaanse cultuur. Textielexperts Madelief Hohé van het Kunstmuseum en Daan van Dartel van het Museum van Wereldculturen keken mee: de uitgebeelde batik is waarschijnlijk een sarong en heeft typisch Javaanse puntvormen, tumpal, en schuingerekte vormen als dolken, parang. De andere motieven op de doeken zijn Indonesisch-Chinees van oorsprong. Hij draagt een celena, of slaapbroek, die veel door Indo-Europeanen werd gedragen. Het lijkt of de kunstenaar al die spullen om zich heen wilde absorberen. Java hoort bij hem, hij toont zijn inspiratie met trots. De batik is prachtig en liefdevol in verf gevangen.

Batik is een geduldige techniek, die handmatig en door uitsparing met was tot stand komt. Natuurlijk zijn er ook imitaties in printjes. De geschiedenis van batik is Indo-Europees, en er zijn transformaties: de kleurige Afrikaanse Vlisco-waxprints zijn via Nederland in de koloniale tijd uit Indonesische batik ontstaan. 

Wie zich respectvol wil tonen bij gelegenheden in Indonesië, draagt batik. In Nederland is Ruben Fernhout van dj-duo The Partysquad een eigen batikmerk begonnen, Masa Cinta, met moderne kleren in oude batikpatronen. The Partysquad richt zich, net als duo Yellow Claw, terecht op de enorme Aziatische markt. Daar hoort bij dat je je veren toont, en zo krijgt batik weer een nieuwe impuls. Nu nog antwoord op de vraag of mc Ruben – ook al een Fernhout, te mooi! – achterkleinkind van Jan Toorop is, en het cirkeltje is rond. Jan zou hoe dan ook trots zijn.

Rutte in batik op staatsbezoek bij de Indonesische president Joko Widodo, oktober 2019.Beeld Getty

Vandaag verschijnt van Wieteke van Zeil Altijd iets te vinden, de kunst van het oordelen, over kunstdetails, meningvorming en nieuwe perspectieven op kunst en geschiedenis. Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden