Column Oog voor detail

Jan Steen haalt alles uit de kast om de ophef rond een vallende pauw af te beelden

Je ziet het beter van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Pauw.

Beeld RV

Jan Steen: De woede van Ahasverus

C. 1671-73; Olieverf op doek; 129 x 167 cm. 

The Barber Institute of Fine Arts Birmingham. 

Nog dit weekend te zien in de tentoonstelling Jan Steen vertelt in Het Mauritshuis Den Haag.

Voor sommige dingen lijkt de schilderkunst niet geschikt: probeer maar eens een fanfareband zo uit te beelden dat mensen geloven dat ze die zien spelen. De beleving is al gehalveerd omdat er geen geluid kan worden geschilderd, en dan mis je ook nog eens al die vrolijke, synchrone bewegingen. Beweging en geluid zijn een ramp voor de schilder. Kijk maar eens naar schilderijen waarop zingende mensen of engelen staan afgebeeld. Meestal is het niet te doen. Zo’n stilstaande open mond, wie gelooft nou dat daar de mooiste klanken uit komen? Wat is het verschil tussen een zingend gezicht en een gapend gezicht? Het kán wel, overtuigend zangers afbeelden, maar het komt zo zelden voor als een schaap met vijf poten. De beste zangers in de schilderkunst, vind ik, zijn de engelen op Lam Gods van de gebroeders van Eyck. De ogen, de frons in het voorhoofd, de spieren rond de mond, alles werkt mee en voor je het weet, denk je ze echt te horen.

Beeld DE AANBIDDING VAN HET LAM GODS (ZINGENDE ENGELEN) - SINT-BAAFSKATHEDRAAL- GENT - © WWW.LUKASWEB.BE - ART IN FLANDERS VZW

In het detail hier klinkt geen geluid, maar er is wel een beweging uitgebeeld die je ontzettend weinig ziet in schilderijen: er valt iets. Er gaat niet iets vallen, en het is nog niet gevallen (zoals de Chinese beker op de grond is), nee, het object is nog in de lucht bezig vallende te zijn. Zwaartekracht in werking. Het is ook geen klein theekopje ofzo, nee, er schuift een hele pauw van tafel, op een prachtige zilveren schaal, om zo te pletter te kwakken tegen de grond. Heel veel werk voor niks, een kostbaar feestmaal te gronde.

Hoe zorg je dat het overtuigend valt? Op het schilderij lijkt de pastei ook wel een beetje te hangen in de lucht, als een Matrix-momentje. Wat helpt, is de lepel naast de pastei, die schuin meevalt, en de mooie porseleinen beker die in spectaculair fragiele, witte scherven op de tegelvloer ligt, het kapotvallen al achter de rug.

Wie vallende dingen zoekt in schilderijen, kan best lang zoeken; zo vaak durven kunstenaars zich er niet aan te wagen. Beroemde vallers zijn natuurlijk de engelen uit de hemel, op onheilspellende schilderijen van Bosch en Bruegel. En de oervaller, de overmoedige Icarus, wiens vleugels verbrandden toen hij te dicht bij de zon kwam, is soms zo geweldig verbeeld door kunstenaars dat je denkt dat-ie bovenop je neerkomt. Icarus heeft meer met deze pauwenpastei te maken dan je misschien zou denken, want hoofdonderwerp in dit schilderij is de woede tegen onderkoning Haman, vanwege diens hoogmoed. Die hier dus, symbolisch, ten val komt.

Beeld PETER PAUL RUBENS, DE VAL VAN ICARUS, 1636, OLIEVERF OP PANEEL, KONINKLIJK MUSEUM VOOR SCHONE KUNSTEN, BRUSSEL

Jan Steen heeft meer uit de kast gehaald om die ophef uit te beelden: een hondje reageert op de vallende spullen, misschien op het geluid van de val van het porselein. Alles ondersteunt het hoofdonderwerp, namelijk de woede van de hoofdpersoon, koning Ahasverus. Die kende ik ook niet, evenmin als Haman. Maar zo’n vallende pauw doet een hoop om de interesse te wekken.

Volg Wieteke op Instagram: @artpophistory

Jan Steen, "De Woede van Ahasverus", The Barber Institue of Fine Arts, Birmingham. Beeld RV - Mauritshuis
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.