James Kirchik schetst zeer indringend, maar ook eenzijdig beeld van Europa

De Amerikaanse journalist James Kirchik schetst een zeer indringend maar ook eenzijdig beeld van Europa. De ernstigste omissie van het boek is de afwezigheid van de bankencrisis van 2008.

Viering van de overwinning van het Sovjet-leger op nazi-Duitsland, in Sebastopol op de Krim, 9 mei 2017.Beeld afp

Het is geen opwekkend verhaal dat de jonge Amerikaanse journalist James Kirchick heeft geschreven: de Europese Unie verkeert in zwaar weer en het is twijfelachtig of zij als lichtend baken van democratie en tolerantie overleeft. Een gestage desintegratie van Europa door groeiend nationalisme dreigt. Het is een zeer lezenswaardig boek, niet omdat het zo briljant is maar vanwege de aannames aangaande politieke en economische 'onvermijdelijkheden', die tot gefundeerde tegenspraak nopen.

Russische agressor

In acht hoofdstukken behandelt Kirchick de bedreigingen waarmee de Unie, die ooit een antwoord op twee vernietigende wereldoorlogen moest vormen, kampt. De grootste is Rusland: een revanchistische autoritaire kleptocratie die de eigen antidemocratische waarden als kern van een antiwesterse ideologie vooropzet, de soevereiniteit van staten verabsoluteert en daarom de institutionele Europese samenwerking tracht te ondermijnen. Poetin denkt in invloedssferen; vanzelfsprekend beschikken grote landen over meer rechten dan kleine. Macht bepaalt voor hem wat recht is.

Vervolgens komen aan bod de Hongaarse antiliberale democratie, de Duitse pacifistische hang naar neutralisme tussen oost en west, de in de opkomst van een xenofoob populisme resulterende migrantencrisis, het vooral in Frankrijk welig tierende antisemitisme in de moslimgemeenschap, de Brexit als belichaming van groeiend nationaal egoïsme, Griekenland als symbool van de economische kloof en Oekraïne als in de steek gelaten slachtoffer van Russische agressie.

James Kirchick
Het einde van Europa - Dictators, demagogen en de komst van donkere tijden
Non-fictie
Uit het Engels vertaald door Herman Meester.
Spectrum; 358 pagina's; euro 22,50.

Kirchick schetst een zeer indringend beeld dat echter, omdat hij het hem verontrustende meer registreert dan werkelijk verklaart, eenzijdig is. Historisch graaft hij niet diep. Hij valt op door russofobie en islamofobie - een oordeel dat hij overigens als bewijs van Europese naïviteit zal opvatten. De massa-aanranding in Keulen heet het gevolg van een exclusief Arabische machocultuur, en zij die daar het Oktoberfest tegeninbrengen, kijken weg.

Voor Russische, noch voor Duitse trauma's heeft hij veel oog. Zonder het hoogcriminele gehalte van het Poetinregime in twijfel te trekken, geldt opnieuw dat er, bij alle gerechtvaardigde wantrouwen van Balten en Polen jegens Rusland, omgekeerd ook historische redenen voor Russisch wantrouwen jegens het Westen bestaan: vier invasies in twee eeuwen tijd.

Amerikaans zwart-witdenken

Hieruit spreekt een Amerikaans zwart-witdenken dat niet vermag in te zien dat ook schurkenstaten valide argumenten kunnen hebben - dat maakt de wereldpolitiek in moreel opzicht zo gecompliceerd. Al was het maar omdat het door Kirchick om zijn pro-Europese passie geprezen Oekraïne tegelijk nog steeds extreem corrupt is. De Sovjet-Unie heeft veruit de zwaarste prijs voor het verslaan van Hitler betaald - 20 miljoen doden. Het aantal Amerikaanse: 400 duizend.

Het Amerikaanse gebrek aan allesvernietigende moderne oorlogservaring in eigen land - en dus het gemak waarmee Washington elders met bommen smijt - vertaalt zich vervolgens in de arrogante veroordeling van de Duitse hang naar vrede en Brandts op verzoening gerichte Ostpolitik.

De ernstigste omissie in het boek is de verbijsterende afwezigheid van de Europese moedercrisis, die de euroscepsis als geen ander heeft gevoed: de bankencrisis van 2008. Niets lezen wij over de ontsporing van de financiële sector, waarna de gewone burger voor de door speculerende bankiers veroorzaakte schade mocht opdraaien. Niets lezen wij over het misbruik van de EU door neoliberale ideologen, die met hun politiek van flexibilisering, deregulering en privatisering de door de meeste Europeanen gekoesterde welvaartsstaat afbreken en zo velen van Europa hebben vervreemd.

Kirchick is blind voor de sociale schade die de import van deze ideologie in Rusland in de jaren negentig aan de democratische gedachte heeft toegebracht, waardoor Poetins autocratie zo'n populariteit geniet, zoals hij ook badinerend schrijft over de gigantische inkomensachteruitgang van veel Grieken ten gevolge van de Trojka-dictaten als een gewoon eventjes noodzakelijk offer. De markt is heilig en voor de sociale tirannie van het hyperkapitalisme is hij ongevoelig. Hier wreekt zich dat voor Kirchick als Amerikaan de bestaande economische orde zó vanzelfsprekend is dat hij niet eens vermag in te zien dat zijn wereldbeeld op aannames berust die alleszins voor discussie vatbaar zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden