Recensie Pinball Wizard: The Work and Life of Jacqueline de Jong

Jacqueline de Jong mag een frisse, anarchistische geest hebben, haar werk heeft die uitstraling niet ★★☆☆☆

Het overtuigendst is de kunstenaar als ze, na de stammenstrijd met haar vroegere geestverwanten, het situationistische gedachtegoed voortzet met haar eigen tijdschrift: The Situationist Times.

Jacqueline de Jong, Loopgraaf (1965). Beeld James Velaise Collection Paris

Al 505 dagen zit het Stedelijk Museum zonder directeur, zonder supervisor, iemand die de artistieke lijnen uitzet. Iemand die het niveau op peil houdt, ook van wat er in de diverse afdelingen aan initiatieven naar voren wordt geschoven. Een van de afdelingen die het museum rijk is, doet onderzoek naar de collectie en de eigen verleden. Welke kunstenaars zijn er door de tijd aangekocht, welke tentoonstellingen georganiseerd? En moeten we, in deze tijd van veranderende canons, het roemruchte verleden van het Stedelijk al dan niet herschrijven? Wat is er veranderd en welke kunstenaars zijn we vergeten? 

In dat licht moet je de tentoonstelling van en over Jacqueline de Jong (1939) zien. Of zoals samensteller Margriet Schavemaker (inmiddels uitgezwaaid bij het Stedelijk en aangesteld als artistiek directeur van het Amsterdam Museum) de keuze voor De Jong rechtvaardigde: ‘Om toonaangevende vrouwelijke kunstenaars een groter podium te geven’. En: ‘Als feministische kunstbemiddelaar erger ik me in toenemende mate aan de dominantie van het mannelijke perspectief.’ Tijd dus voor een rehabilitatie.

Op zich is de keuze voor De Jong, als pars pro toto van de jaren zestig en zeventig, goed te billijken. De kunstenaar maakte (na toneellessen in Londen en Parijs, stage bij Dior en een assistentschap in het Stedelijk) begin jaren zestig naam als ‘partijgenoot’ van de Internationale Situationisten, een club van politiek geëngageerde kunstenaars die tegen het kapitalisme streden en de massa, zoals dat toen heette, wakker wilden maken. Een groep voornamelijk mannelijke ijzervreters, met als bekende voorman Guy Debord, met wie De Jong het overigens al snel aan de stok kreeg toen ze haar eigen koers wilde varen.

Met name in de eerste helft van de tentoonstelling geeft Schavemaker, puttend uit de Stedelijk-collectie, een gevarieerd overzicht van wat die jaren aan artistieke experimenten heeft opgeleverd. Niet alleen van de Situationisten maar ook van anderen, zoals Nicolas de Staël, Armando, Shinkichi Tajiri, Theo Wolvecamp, Karel Appel, Roberto Matta en Pierre Alechinsky, voorwaar een puik gezelschap. 

Maar de context van de geschiedenis kan niet alles vereffenen. Zodra De Jong meer en haar collega’s minder aandacht krijgen op de tentoonstelling, gaat het mis. De Jong mag een frisse, anarchistische geest hebben, het werk zelf heeft die uitstraling niet. Of je moet het vruchteloos zoeken naar stijlen die door andere kunstenaars vóór haar al zijn afgegraasd, als fris en anarchistisch beschouwen. De Jong werkt nu eens in de geest van Asger Jorn, dan weer à la Malevitsj, Kandinsky of Sigmar Polke. Het enige waar ze blijkbaar niet naar op zoek is geweest, is naar haar eigen stijl. 

Het overtuigendst is De Jong als ze, na de stammenstrijd met haar vroegere geestverwanten, het situationistische gedachtegoed voortzet met haar eigen tijdschrift: The Situationist Times. Dit resulteert in een half dozijn afleveringen, samengesteld tussen 1962 en 1967, vol verrassende fotocollages en teksten in meerdere handschriften en lettertypen, gedrukt op verschillende papiersoorten en in vrolijke steunkleuren.

De gedoseerde experimenteerlust in deze Times is evenwel een uitzondering te midden van de rest van haar chaotische, onbeholpen schilderwerk, waarin steevast het hele palet aan schreeuwerige kleuren wordt afgewerkt. En je zou hopen dat een nieuwe directeur binnenkort de kwaliteit van dit soort tentoonstellingen weer in lijn brengt met de collectie die het Stedelijk al in huis heeft.

Pinball Wizard: The Work and Life of Jacqueline de Jong, Stedelijk Museum, Amsterdam. T/m 18 augustus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.