Recensie Theater

Jacob Derwig en Jeroen De Man maken genietbaar theater van Het duel (3 sterren)

Beeld Sanne Peper

Het stuk is weliswaar niet van het kaliber van Tsjechovs echte toneelwerk, maar daarmee wordt ook de Tsjechov-valkuil langdradigheid ontweken. 

Lijnrecht staan ze ten slotte tegenover elkaar. Letterlijk. De finale confrontatie vindt plaats tussen Vanja Lajevski en Nikolaj von Koren, de twee belangrijkste personages uit Het Duel, een kort verhaal van Anton Tsjechov, dat door Het Nationale Theater en Toneelgroep Oostpool nu is bewerkt tot toneelstuk. De twee ontmoeten elkaar op de afgesproken plek met een geladen pistool in hun hand, klaar om te schieten. Hun nerveuze secondanten proberen ondertussen op klungelige wijze uit te vogelen wat de precieze regels ook alweer waren van dit archaïsche gebruik. Komedie en tragedie ineen, zo kennen en herkennen we Tsjechov weer.

Het is een mooie vondst voor het Nederlandse toneel, dit relatief onbekende verhaal uit 1891. En als je het leest, ligt het bijna voor de hand om het te bewerken tot een toneelstuk, zoals Jacob Derwig hier heeft gedaan. Het verhaal, dat Tsjechov  in eerste instantie schreef als feuilleton voor een Russische krant, bestaat namelijk voor een aanzienlijk deel uit dialogen. Het heeft een handzaam aantal personages en een klassieke spanningsopbouw. Die personages zijn bovendien allemaal lekker Tsjechoviaanse figuren (ambtenaren, officieren, badgasten) die het leven vooral aanmodderend, drinkend en in zijn algemeenheid doelloos doorbrengen. Een groot verschil met Tsjechovs echte toneelwerk (Drie Zusters, De kersentuin) is er ook: als kijker blijf je na afloop niet zitten met zo’n ongemakkelijk gevoel van weemoed en treurnis. Integendeel, Het duel heeft een keurig afgerond en opgeruimd einde, zodat van enige naweeën – ongemakkelijk of niet – geen sprake kan zijn.

Beeld Sanne Peper

Het verhaal is ook vrij simpel. Vanja is met zijn minnares Nadezjda (Violet Braeckman) van Sint-Petersburg naar een badplaats aan de Zwarte Zee verhuisd om daar een nieuw leven te beginnen. Hij drinkt en gokt, zij heeft haar echtgenoot achtergelaten, allebei hebben ze schulden. Ze worden dan ook met argwaan bekeken door de kleine, conservatieve gemeenschap in het dorp. De spanningen lopen verder op als zoöloog Von Koren er neerstrijkt en openlijk beweert dat Vanja, een oude vriend van hem, een minderwaardig mens is, schadelijk voor de evolutie van het menselijk ras, en dus beter uit de weg kan worden geruimd. Deze provocatie leidt uiteindelijk tot het duel.

Zo kan het dus eindigen met twee voormalige vrienden, allebei adept van de poëzie van Poesjkin. Maar hun karakters blijken onverenigbaar. Vanja is de flierefluitende, emotionele twijfelaar, expressionistisch gespeeld door de altijd beweeglijke Joris Smit, die bij Het Nationale Theater een patent lijkt te hebben op dit soort figuren. Von Koren is de ijdele wetenschapper met fascistoïde trekjes. ‘Steriliseren en naar werkkampen sturen’, is zijn mening over iedereen die niet mee kan in de vaart der volkeren. Jacob Derwig speelt deze griezel met een bestudeerde arrogantie die hem tegelijk eng en charmant maakt. De man zegt de vreselijkste dingen, maar toch pakt hij je in.

In feite gaat Het duel dus over de eeuwige tweestrijd tussen hart en hoofd, tussen gevoel en ratio. Verder is het verhaal voor Tsjechov vooral een aanleiding geweest om te filosoferen over het in zijn tijd opkomende sociaal darwinisme en de uiterste consequenties daarvan, het fascisme. Daarin zit hem ook de relevantie van dit stuk in deze tijd. Zoals de makers schrijven in het programmaboek, hoef je op Twitter of in de krant niet lang te zoeken om een paar hedendaagse Von Korens te vinden.

Beeld Sanne Peper

Het verhaal is rechtlijnig en de personages om de twee hoofdfiguren heen zijn karikaturen – grappig, maar wel eendimensionaal. Misschien is Het duel daarom niet van het kaliber van Tsjechovs echte toneelwerk. Maar geen moment valt deze voorstelling in de klassieke Tsjechov-valkuil van de langdradigheid; nooit wordt het saai of heb je het gevoel dat je naar een verhaal van meer dan honderd jaar oud zit te kijken.

En dat is – naast de vlotte tekstbewerking van Derwig en de komische timing van de meeste acteurs – vooral de verdienste van regisseur Jeroen De Man. Hoewel De Man in eerder werk blijk gaf van een rijke, beeldende en soms ronduit vreemde fantasie, houdt hij zich hier in. Het toneelbeeld bestaat uit een soort metalen boksring waarbinnen alle scènes spelen, weinig meer. Maar gelukkig kruipt het bloed waar het niet gaan kan en kunnen we bijvoorbeeld genieten van het uitzinnige spelletje ‘postkantoor’ dat de personages spelen. In Tsjechovs verhaal wordt het slechts genoemd, maar De Man en Derwig grijpen deze paar zinnen aan voor een grappig intermezzo – met allerlei rare spelregels die streng worden bewaakt en een heus postbodekostuum voor actrice Jacqueline Blom. Zo maak je van een simpel kort verhaal heel genietbaar theater.

Het duel van Anton Tsjechov door Het Nationale Theater en Toneelgroep Oostpool, bewerking: Jacob Derwig, regie: Jeroen De Man. 12/1, Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 9/3.

Het duel in de kunsten

Hoewel het al eeuwen een achterhaalde vorm van eerwraak is, blijft het klassieke duel fascineren, en het blijft terugkomen in de kunst. In het theater is naast het pistoolgevecht in Het duel nu ook een duel met zwaarden te zien in Hamlet, de familievøørstelling. Prachtige duellen bieden ook films als Stanley Kubricks Barry Lyndon (1975) en de moderne superheldensaga Black Panther (2018). En natuurlijk kan een beetje western niet zonder, kijk maar naar The Ballad of Buster Scruggs (2018) van Joel en Ethan Coen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden