'Jackie werkte aan haar man en bezegelde daarmee haar lot'

Jackie Kennedy, weduwe van de vermoorde president, staat na de aanslag onder hoogspanning. Toch neemt ze in Jackie direct de regie over zijn publieke imago. Een actueel thema, vertellen regisseur Pablo Larraín en actrice Natalie Portman in New York.

Natalie Portman als Jacqueline Kennedy in de film Jackie. Beeld Hollandse Hoogte

'Ga je even omkleden.' Het is een even goedbedoeld als dwingend uitgesproken advies, gericht aan Jackie Kennedy. De first lady is een kersverse weduwe. Een paar uur eerder klonken de twee schoten en spatte het bloed van haar echtgenoot op haar zuurstokroze Chanelpakje, evenals een deel van zijn hersenpan. Nu staat ze in de Air Force One, waar Lyndon B. Johnson haastig tot de nieuwe president wordt beëdigd.

De film Jackie toont het als een koortsdroom. We zien de ingehouden maar toch aanwezige vreugde bij de Johnsons. We zien hoe iedereen hen feliciteert, en nauwelijks iemand haar condoleert. We zien haar ogen heen en weer flitsen, zoals ook de gedachten heen en weer moeten flitsen. En we horen Lady Bird Johnson, de nieuwe first lady, zeggen dat ze even wat anders moet aantrekken.

Jackie Kennedy weigert. Terwijl de gebeurtenissen om haar heen blijven razen, neemt ze dat besluit: ze houdt haar met bloed besmeurde pakje aan. 'Laat iedereen maar zien wat ze ons hebben aangedaan', zal ze later in de film zeggen.

Het is een van de eerste in een reeks van besluiten die ze die week zal nemen en die haar leven en haar imago blijvend zullen bepalen. En niet alleen van haar, maar ook van haar net overleden echtgenoot. Jackie Kennedy ontpopt zich in die dagen tussen aanslag en begrafenis tot een vrouw met een verbazingwekkende slagkracht, die de nalatenschap van John F. Kennedy, zijn betekenis voor Amerika, volledig naar haar hand zet. En daar zelf een prijs voor betaalt.

'Ik dacht altijd', bekent Pablo Larraín (40), regisseur van Jackie, 'aan een vrouw die alleen maar was geïnteresseerd in kleding en stoffen - heel suf van me. Toen ik me in haar ging verdiepen, ontdekte ik hoe geraffineerd en complex ze was, ontwikkeld en slim. Hoe ze door al die crises ging en licht in duistere omstandigheden wist te brengen en hoe ze mensen wist te beschermen.'

Imago

'Naar mijn idee', zegt hoofdrolspeelster Natalie Portman (35), 'is ze altijd neergezet als de ideale echtgenote, de vrouw met wie je in Amerika wilde trouwen. Destijds had je die behoorlijk seksistische maagd-hoer-tegenstelling: ben je een Jackie of een Marilyn? Ik denk dat Jackie Kennedy een Marilyn was: je kon lol met haar hebben, ze organiseerde feestjes; voor het eerst werd er gedanst in het Witte Huis, werden mensen er dronken. Om dan weggezet te worden als 'het vrouwtje', dat is pijnlijk. Aan de andere kant, het werkte wel. Mensen hielden van dat beeld.'

Hoe een publiek imago wordt gecreëerd, in hoeverre je dat kunt controleren - dat is een van de thema's van Jackie, vertellen Portman en Larraín, elk vanuit een andere hotelkamer in Manhattan. Het is eind november, aan de vooravond van de Amerikaanse première van de film. En dus nog voor de juichende recensies, die Natalie Portman roemen om haar intense vertolking van Jackie ('zacht maar ook staalhard, kwetsbaar en toch sluw', aldus The Washington Post), en Pablo Larraín loven om zijn gedurfde omkering van het genre van de biopic. Het moet gek lopen wil Jackie niet genomineerd worden voor een paar Oscars.

Stemcoach

De eerste keer dat Natalie Portman haar mond opendoet in de film Jackie wil je heel hard lachen of heel hard gillen: wat is dit voor aanstellerij? Wel, zo sprak Jacqueline Kennedy - Portman geeft er volgens kenners een behoorlijk knappe imitatie van. Slepende suikerzoete fluisterstem. Pauzes op vreemde plekken en een merkwaardige mix van accenten: beetje Mid-Atlantic, beetje The Hamptons, tikje Europees geaffecteerd. Portman oefende er een maand op, met stemcoach Tanya Blumstein. Eindeloos vaak ('opnieuw en opnieuw en nog een keer') zag ze de beroemde tv-uitzending van Jackie's rondleiding door het Witte Huis, die in de film deels wordt nagespeeld. Ze analyseerden de uitzending tot in detail: elke lettergreep, ieder zuchtje. Tijdens het spelen kreeg Portman kaarten te zien: adem nu in, adem nu uit.

Crises

Jackie toont hoe Jacqueline Kennedy omgaat met de moordaanslag op haar man, president John F. Kennedy, op 22 november 1963 - en hoe ze zich er, direct al in die eerste week, toe zet om het publieke beeld van haar man bij te schaven, en daarmee zijn plek (en die van haarzelf) in de geschiedenis veilig te stellen. 'Maar Jackie is eerst en vooral toch een film over een vrouw die door allerlei crises heengaat', zegt Larraín, onderuitgezakt in een fauteuil.

'Dat interesseerde me meer dan wat dan ook', stelt de Chileense regisseur, maker van films waarin zijn getroebleerde vaderland op de voor- of achtergrond altijd een rol speelt. En waarin tot voor kort vooral mannen figureerden: van zijn rauwe filmdebuut Tony Manero (2008), over een Chileense John Travolta-imitator die tijdens het regime van dictator Pinochet aan het moorden slaat, tot Neruda (2016), over de Chileense politicus en dichter.

'Ze is een vrouw die allerlei vormen van gevaar meemaakt', zegt Larraín. 'Niet alleen fysiek gevaar, maar emotioneel, persoonlijk, publiek, familiair.' In Jackie raakt een vrouw onder de meest traumatische omstandigheden niet alleen haar man kwijt, maar ook haar huis. In een week dient ze een staatsbegrafenis te regelen, maar ook een verhuizing (als ze met de laatste dozen het Witte Huis verlaat, staan de Johnsons al stoffen voor de nieuwe gordijnen te keuren), en de verjaardag van haar jongste zoon. Ze had eerder de dood van twee van haar kinderen te verwerken, en natuurlijk: de affaires van haar man.

Pablo Larraín Matte, de regisseur van Jackie. Beeld EPA/Paul Buck

Legende

Ze staat onder hoogspanning, wil Larraín maar zeggen. En desondanks realiseert Jackie zich dat, als zij niet ingrijpt, haar man niet herinnerd zal worden als de grote president waarvoor zij hem houdt. 'Weet u wie James Garfield was?', vraagt ze aan de chauffeur van de lijkwagen die het lichaam van haar man vervoert. 'Of William McKinly?' Allebei mannen die gedurende hun presidentschap vermoord zijn - en wie kent hun namen nog? Ook John F. Kennedy, vreest Jackie, zal dat lot beschoren zijn. Want wat is er terechtgekomen van zijn idealen, in zijn in de knop gebroken presidentschap, van de burgerrechten, het ruimteprogramma, Vietnam?

Jacqueline Kennedy dwingt - tegen de adviezen in van veiligheidsbeambten - een staatsbegrafenis af, gemodelleerd naar die van Lincoln, de president die de slavernij afschafte. De dramatische tv-beelden van Kennedy's kinderen bij de kist, van de zwart gesluierde Jackie die voor de rouwstoet uitloopt, gaan de hele wereld over. Net als de woorden uit het interview dat Jackie een week na de begrafenis geeft en zo goed als eigenhandig herschrijft: de vergelijking die ze daarin maakt met de King Arthur-legende- 'for one brief shiny moment it was a Camelot' - was bepalend voor hoe er tegen het Kennedy-presidentschap wordt aangekeken. 'Mensen geloven graag in sprookjes', zegt Jackie op een gegeven moment in de film. 'Ik geloof dat de personages waarover we op papier lezen, reeler voor ons zijn dan onze naasten.'

Mysterieus

Toen Larraín door producent Darren Aronofsky werd gevraagd een film over Jacqueline Kennedy te regisseren - zijn eerste Engelstalige film -, had hij één voorwaarde: dat Portman de hoofdrol zou vertolken. Larraín: 'Niet omdat er een fysieke gelijkenis is, integendeel. Maar als je naar Jackie kijkt, zie je een ongelooflijke hoeveelheid mysterie, in haar gezicht en in haar gedrag. Natalie heeft datzelfde. Ik had haar nodig in deze rol.' Portman: 'Het lag niet voor de hand Pablo, als Chileen, voor deze film te vragen. Maar het was een slimme zet. Want Pablo heeft echt interesse in politieke verhalen. En hij heeft een buitenstaandersperspectief, hij plaatst de Kennedy's niet op een voetstuk.'

De film is in deze tijd extra relevant, zegt Portman, refererend aan de nasleep van de Amerikaanse verkiezingen. 'Al wisten we vooraf natuurlijk niet in wat voor tijd de film zou uitkomen. Het is ongelooflijk dat iemand toen al de regie nam over het verhaal. Ze onderkende dat geschiedenis wordt geschreven, en wordt ervaren; dat het er niet om gaat wat er daadwerkelijk is gebeurd, maar om wie het beste verhaal heeft. Daarin was Jackie haar tijd ver vooruit. We zien nu hetzelfde met Trump, met het nepnieuws. Je kunt een verhaal vertellen en mensen geloven het. Storytelling is het machtigste wapen in de wereld.' Ze zet de hese stem van Jackie Kennedy op: 'And that's nice for artists. But difficult for politics.'

Larraín vroeg scenarioschrijver Noah Oppenheim alle scènes waarin Jackie niet voorkwam te schrappen. En hij zat Portman met de camera dicht op de huid. Larraín: 'Ik wilde haar ogen onderzoeken, de manier waarop ze ademhaalt. Hoe dichterbij je komt, hoe meer je het gevoel hebt dat je iets leert over iemand. Totdat je je op het eind realiseert dat je nog steeds weinig weet over die persoon.' Portman: 'Naarmate Jackie langer in het Witte Huis zat, werd ze steeds gepolijster, correcter. Maar zelfs daar zag je de kleine gedachten over haar gezicht trekken, je ziet haar brein veel aan het werk.'

De ongrijpbaarheid wordt versterkt door de verschillende gezichten (en zelfs stemmen) die Jackie opzette al naar gelang haar gehoor. Hees en zoetgevooisd wanneer ze op televisie het interieur van het Witte Huis laat zien. Gevat en intellectueel tegenover de journalist die voorleest wat hij tot dan toe in zijn aantekenboekje heeft opgeschreven, waarna ze hem koel, met een sigaret in haar vingers, corrigeert: 'I don't smoke!'

Manipulatief

Was Jackie daadwerkelijk zo manipulatief? Larraín kijkt wat verstoord. 'Manipulatief? Ik denk dat ze heel bewust was over sommige zaken en onbewust over anderen.' Dat is precies wat hij interessant vindt aan imagovorming, zegt hij. 'Er is altijd een gat tussen intentie en resultaat, tussen hoe mensen willen overkomen en hoe dat ontvangen wordt. In die kloof kan ik als filmmaker werken.'

'Was Jackie zich ervan bewust dat ze JFK's erfenis moest beschermen? Ja. Was ze zich ervan bewust welk effect een grootse begrafenis zou hebben? Zeker. Besefte ze hoe gevaarlijk het was om in die begrafenisstoet te lopen? Ja, en ze deed het toch. Realiseerde ze zich wat dit alles zou betekenen voor het verdere verloop van haar leven? Dat ze een stijlicoon zou worden? Dat er paspoppen naar haar gemodelleerd zouden worden? Dat de pers haar voor de rest van haar leven zou achtervolgen? Nee. Jackie Kennedy werkte aan haar man en bezegelde daarmee haar eigen lot.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden