BoekrecensieJacht op de barnsteenkamer

Jacht op de barnsteenkamer is een plezierig boek over een wonderlijk stuk cultuurgeschiedenis ★★★☆☆

Scherp en geestig beschrijft germanist Jerker Spits de bizarre verhalen over een verloren kunstwerk. In passages over de Sovjet-Unie gaat de schrijver een paar keer de mist in.

null Beeld Claudie de Cleen
Beeld Claudie de Cleen

Barnsteen. U kent het wel, een fossiele hars, half doorzichtig, goudkleurig in vele tinten, met soms een prehistorisch vliegje zichtbaar, gevangen in de versteende hars. Wie weleens heeft gereisd langs de kusten van de Oostzee is het vast tegengekomen in de kostelijke vormen die de moderne toeristenindustrie eraan geeft: de barnstenen koelkastmagneet, barnstenen kettinkjes en armbandjes, en het gezellige barnstenen diertje, ik noem speciaal de beertjes en konijntjes. Ook de barnstenen stijve penis is reeds gesignaleerd.

De laatste keer dat ik daar op reis was, bracht ik voor mijn dochter een stuk zeep mee met daarin echte brokjes barnsteen verwerkt. Als een ooit felbegeerd materiaal een ingrediënt voor zeep is geworden, heeft het waarschijnlijk iets van zijn glorie verloren.

Toch wekte barnsteen nog maar enkele decennia geleden de blinde hebzucht op van vele mensen en instanties, onder wie de culturele liefhebbers van de Stasi en de KGB. Daarover gaat dit nieuwe boek van germanist Jerker Spits. In het bijzonder over een uitzonderlijk barnstenen product, de zogenaamde barnsteenkamer, een in opdracht van de Pruisische vorst Frederik I gemaakte stijlkamer die aan tsaar Peter de Grote is gegeven en uiteindelijk werd geïnstalleerd in het Catharinapaleis bij Sint-Petersburg. Ze is tijdens de oorlog verloren gegaan en ongeveer twintig jaar geleden loepzuiver gereconstrueerd. Ik ben er weleens geweest. Die kamer geeft een heel nieuwe betekenis aan het woord pronkzucht, als je het mij vraagt, je ogen doen er pijn van, maar ongetwijfeld is het vakmanschap van de makers uniek, zoals zo vaak in de late barok.

Tijdens de oorlog werden de barnstenen panelen door nazi’s uit het paleis gestolen en meegenomen naar Königsberg, het huidige Kaliningrad. Sindsdien zijn ze kwijt. Tegen het eind van de oorlog, maar vooral daarna, ontstond er een furieuze jacht op de gestolen barnsteenkamer, eerst door de Sovjets, later ook door de Stasi, en door een reeks particuliere schatjagers die allemaal in de ban waren geraakt van het verloren kunstwerk.

Uitzinnige figuren

Spits schrijft met overduidelijk plezier, geestig en scherp, over de vaak bizarre geschiedenissen die met de barnsteenkamer zijn verbonden. Zo kreeg Peter de Grote de kamer van Frederik in ruil voor een levering van bijna 2.500 mannen van meer dan 1,85 meter lang, nogal uitzonderlijk in die tijd. Frederik had een fetisj voor lange mannen, die hij heerlijk militaire pakjes kon aantrekken, extra large, en dan liet paraderen door zijn paleistuinen. Dat was wel wat barnsteen waard.

Een rij uitzinnige figuren komt langs, die Spits allemaal met veel vaart maar doeltreffend karakteriseert. Hij schrijft ontzettend goed en verbindt de vele verhalen uit verschillende tijdperken soepel met elkaar. Een plezier om te lezen.

Helaas gaat het mis bij enkele passages over de Sovjet-Unie. Zijn beschrijving van de door Stalin bespoedigde hongersnoden in 1932-1933 zal menigeen de wenkbrauwen doen fronsen, maar echt genant wordt het als hij beweert dat de Sovjets nauwelijks interesse hadden in de pre-revolutionaire cultuur en daar dus rücksichtslos mee omgingen. Daar kun je van alles over beweren, maar in algemene zin is het echt onwaar. Vervolgens beweert hij dat de vernietiging van museumcomplexen zoals Tolstojs landgoed Jasnaja Poljana door terugtrekkende Duitse troepen net zo goed door de Sovjets zelf kan zijn aangericht. Dat is niets meer dan het napraten van de allerplatste nazipropaganda. Deze praatjes waren altijd al ongeloofwaardig en zijn lang geleden onbetwistbaar weerlegd.

Dat werpt een smet op een boek dat los daarvan een schoolvoorbeeld is van een wonderlijk stuk cultuurgeschiedenis dat vlot en aanstekelijk is verteld.

null Beeld Van Oorschot
Beeld Van Oorschot

Jerker Spits: Jacht op de barnsteenkamer. Van Oorschot; 219 pagina’s; € 20.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden