'Jááá, we gaan jazz zingen' Steeds meer zangeressen ontdekken de jazz

Lange tijd kende de Nederlandse jazzscene alleen Rita Reys, Greetje Kauffeld en een handvol andere jazz-zangeressen. Sinds kort laat een nieuwe generatie van zich horen: zelfbewust en marktgericht....

Nadat hij in een 'Chili-Peppers-achtig bandje' zijn stem had stuk gezongen - 'Ik kon twee weken niks zeggen' -, wist Hartog Eysman (28) het zeker: het werd tijd voor het conservatorium. Hij had even rechten gestudeerd, en een tijdje politicologie, maar was altijd met muziek bezig. Popbandjes, soulbandjes, optredens in buurthuizen en op Koninginnedag. Constant melodietjes en tweede stemmetjes in zijn kop. 'Ik kon zelfs op de fiets, met handen los, een nummer schrijven.' Maar nu, wist hij, werden er 'betere zangpartijen' van hem verwacht. Hij wilde zich 'theoretisch gaan verdiepen'. Het Hilversumse Conservatorium nam hem meteen aan.

Nee, aan jazz had hij nooit gedacht. Jazz, dat was voor hem een 'fascinerende foto van een bezwete man met een trompet in zijn hand'. Meer niet. Bovendien, je gaat toch geen covers zingen? 'Toen ze me op het conservatorium vertelden dat ik nummers van Sinatra en Mel Tormé moest instuderen dacht ik: ik doe net of ik het enig vind, wie weet valt er wat te ontdekken. Maar het leek me eerlijk gezegd afschuwelijk. Bij Tormé dacht ik aan easy listening, 's nachts op Radio 2.'

Toch doet Hartog Eysman volgende week mee aan het Nederlands Jazz Vocalisten Concours in Schouwburg Odeon in Zwolle. Hij is, na zijn aanvankelijke weerstand, omgegaan. Allereerst door de inspirerende muziekgeschiedenislessen van Rindert Meijer. 'Alle magische jazzfoto's vielen op hun plek.' Hij las over oude rotten 'die zelf muziek zijn geworden', woonde zo'n beetje in de bibliotheek. 'Daar werd wel over gegniffeld.' Bij het luisteren naar jazz kon hij tranen in zijn ogen krijgen. En hij ontdekte: in de jazz 'kun je je ei kwijt'. 'Je moet improviseren, steeds opnieuw een eigen sfeer creëren, een eigen verhaal vertellen. Dat sprak me enorm aan.'

Hij is niet de enige die op het conservatorium de jazz-zang ontdekt. Ze beginnen allemáál zonder enige kennis van zaken op jazz-gebied en 'nul-komma-nul repertoirekennis', is de ervaring van Greetje Kauffeld (57), jazzvocaliste en tot vorig jaar lerares op het Conservatorium in Hilversum. Maar áls ze eenmaal ervaren wat je ermee kunt doen, besluit een steeds grotere groep zangeressen (en een enkele moedige zanger) zich op de jazz toe te leggen.

Zoals concoursdeelneemster Xandra Verkroost (24) zegt, studente Lichte Muziek aan het Rotterdamse conservatorium en jazz-liefhebber sinds ze op het conservatorium 'een gewéldige kick' kreeg van het zingen voor een big band: 'Het lijkt een trend. Iedereen zegt: jááá, we gaan jazz zingen.'

De opleidingen voor jazz-zang aan de conservatoria bestaan pas zo'n tien, vijftien jaar - en nu worden de vruchten geplukt. 'Overal in Nederland zijn broeinesten ontstaan waar ontzettend goede mensen vandaan komen', zegt Erik Raayman, coördinator van het Jazz Vocalisten Concours in Zwolle. 'Het talent breidt zich als een vlek over Nederland uit.'

Het concours, voor het eerst gehouden in 1994, is een logisch gevolg van deze ontwikkeling. Waar Nederland het lange tijd moest doen met Rita Reys, Greetje Kauffeld en een handvol andere jazzsterren, wil nu een nieuwe generatie van zich laten horen. Zelfbewust en marktgericht ('Je moet wel weten hoe je jezelf moet verkopen, je wordt zo genaaid', zegt iemand) zien zij het concours vooral als een opstap naar het grotere werk.

Dat het talent zich pas de laatste jaren manifesteert, verbaast Greetje Kauffeld niks. Een jazz-zangeres heeft tijd nodig, zegt ze, moet persoonlijkheid krijgen. Niet dat je een 'moeilijk, verrot leven' moet hebben gehad om goed te kunnen zingen, maar een beetje levenservaring helpt wel. 'Je bent niet meteen in staat om een tekst zó te zingen dat hij gevoelens bij jezelf en anderen teweeg brengt. Dat het publiek er zich mee kan identificeren, kippenvel krijgt.'

Digna Janssen (27) uit Maastricht heeft het gezien op open dagen van conservatoria: jonge zangeressen die allemaal heel mooi en netjes kunnen zingen, maar geen kloten hebben. En zonder guts geen jazz. Zelf probeert ze zo eigen mogelijk te zijn, zegt ze. Als iemand haar vertelt: dat moet je zo zingen, zegt zij 'sorry, maar ik kan het alleen op Janssens manier'. Met een bluesy inslag, ze heeft altijd een hekel gehad aan hoog zingen. En liefst zo, dat het lijkt alsof de 'woorden uit haar tenen komen'. Bonnie Raitt, Aretha Franklin, Carmen McRae, Betty Carter: dat zijn haar voorbeelden.

Een beetje persoonlijkheid zal ze ook wel nodig hebben, zegt ze. De concurrentie is immers groot, en de markt klein - zeker nu steeds meer jazzclubs door de strengere geluidshinderwet-regels dicht moeten. 'Het gaat er meer dan ooit om of je iets te vertellen hebt. Je moet je onderscheiden.'

Ze heeft er wel vertrouwen in. Ze studeerde af met een negen, en als je kijkt naar Denise Jannah, of naar Fleurine: die hebben het toch ook gered? 'Het is natuurlijk een heel romantisch en inspirerend idee, een Nederlandse zangeres bij Blue Note.' En mocht ze níet met haar eigen band, Janssens Kwartet, 'Nederland, Europa en dan de wereld veroveren' - zoals ze liefst wil -, dan kan ze altijd nog 'les geven, studiowerk doen, in koortjes erbij schnabbelen of pop zingen'. Want de nieuwe generatie is nergens te beroerd voor.

'De tijd dat alles draaide om de bevordering van de kunst is natuurlijk voorbij', zegt ook Hartog Eysman. Hij is in mei 1996 afgestudeerd, maar heeft nog weinig tijd gehad voor zijn solo-carrière. Er moest geld verdiend worden. Een 'commercieel jobje' hier, een klein concertje daar. Hij zat ook in de backing group van I Got Lyrics, het Gershwin-programma met Denise Jannah en Mathilde Santing dat afgelopen december langs de theaters toerde. 'Ik denkt niet: het moet en zal nu. Je moet niet vergeten dat ik al twaalf jaar bezig ben.'

Maar liefst zou ook hij met een eigen band carrière maken. 'Ik wil weer eigen nummers gaan schrijven, mijn stem laten horen. Míjn interpretatie van een standard geven.' Hij is er aan gewend een van de weinige mannen in een vrouwenwereld te zijn, zegt hij. Al levert het soms wel problemen op. Want wat te doen met al die lovesongs door mannen voor zangeressen geschreven?

'Het handigste zijn nummers die geslachtloos zijn. Ik val weliswaar op mannen en je kunt natuurlijk een statement maken door over een man te zingen, maar daar ben ik zuinig in. De eerste keer dat er een gepassioneerde he voorbij komt, is je publiek van slag en je verhaal pleite, dat wil ik niet. Ik ben daarom wel eens zo vrij geweest een he in een you te veranderen.'

Echte jazz houdt nooit op, zegt hij. 'Het gaat een leven lang mee. Als je die superoude Gillespie een ballad zag spelen, met die kop vol rimpels en die ogen, dat is zo mooi, dat kun je niet uitleggen.'

Nederlands Jazz Vocalisten Concours. Schouwburg Odeon Zwolle. Voorronden op 29 en 30 januari, 20 uur. Finale op 2 februari, 14 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.