Reportage

'Ivo is erin geslaagd het allemaal aan elkaar te verbinden'

Hij was al groot in New York. Maar nu de Belgisch-Amsterdamse regisseur Ivo van Hove er met David Bowie Lazarus maakt, is de hype niet meer te blussen. V spreekt de regisseur ter plekke en belt ook nog even met hoofdrolspeler Michael C. Hall.

Repetitie van de voorstelling Lazarus Beeld Jan Versweyveld

Dat het een theater is, zie je pas als je er voor staat. Geen neonletters, geen rode loper, geen gloedvol licht dat lonkend uit een statige foyer straalt. Het is de enige laagbouw tussen de typische New Yorkse vier-verdiepingen-met-brandtrap aan deze kant van East 4th Street - vooral dáárom valt het theater op, te midden van de Italiaanse restaurantjes en ijszaak Odd Fellows. Aan de gevel prijkt in kleine, strenge letters: New York Theatre Workshop. That's it. En och ja, natuurlijk: er hangen posters. Twee stuks. Een met de foto's van de jonge makers die hier komende maanden het podium vullen. En een van de voorstelling van vandaag: een sterrenhemel boven New Yorkse daken, kennelijk hier om de hoek. Lazarus staat er in kapitalen. Daaronder, de naam van de makers - voor wie zijn leesbril meegenomen heeft.

David Bowie. Enda Walsh. Ivo van Hove.

Met gemak had Lazarus, het muziektheaterstuk dat Bowie al jaren wilde maken, op Broadway de grote zalen kunnen vullen. Het stuk is gebaseerd op zijn eigen muziek (nummers als Changes, Absolute Beginners of The Man Who Sold the World), en op te vatten als vervolg op de sciencefiction cultfilm The Man Who Fell to Earth uit 1976, waarin Bowie zelf de rol van de buitenaardse Thomas Newton vervulde. Alleen al de betrokkenheid van Bowie - 68 jaar maar nog altijd een superster - staat garant voor massale aandacht voor Lazarus.

Een gevierd theatermaker

En dan Ivo van Hove. De Vlaamse regisseur en directeur van Toneelgroep Amsterdam, die werd verzocht Bowies project te leiden, is in New York inmiddels een gekend en gevierd theatermaker. 'Visionary', 'brilliant' en 'acclaimed' zijn woorden die Amerikaanse kranten en tijdschriften aan zijn naam vooraf laten gaan, vooral sinds zijn regie van Arthur Millers A View from the Bridge in het Lyceum Theater op Broadway. Dat stuk kreeg lovende recensies en trok wekenlang volle zalen. Wat ook helpt: dat Michael C. Hall, die als de seriemoordenaar Dexter Morgan zeven seizoenen lang tv-kijkers wereldwijd aan de bank deed vastplakken, in Lazarus de hoofdrol vertolkt.

Maar Bowie prefereerde een kleine zaal.

'Hij wilde absoluut niet in een groot huis, geen commerciële Broadway-productie', zegt Van Hove, een paar dagen voor de première, aan de keukentafel van het theater, waar hij sinds 1997 gastregies maakt. Hij stelde Bowie dus dit podium voor, off-Broadway, in de East Village, met krap tweehonderd stoelen.

Overige wensen van Bowie: Lazarus moest 'niet klassiek' worden, 'niet conventioneel'. 'Maar edgy, extreem.' Reden, zegt Van Hove, waarom de producent Robert Fox bij hem aanklopte toen Bowie en de Ierse schrijver Enda Walsh op zoek waren naar een regisseur die de eerste versie van hun script 'een beetje verder' moest brengen. 'Ik wil dit stuk op de beste, meest extreme, meest persoonlijke manier op het podium brengen.'

'Het is een donker, duister stuk', zegt Michael C. Hall een paar uur eerder aan de telefoon. 'Een moeilijk stuk om je iets bij voor te stellen als je het op papier leest. Maar Ivo is er in geslaagd het allemaal aan elkaar te verbinden, zonder het vast te pinnen, zonder het mysterie erin om zeep te helpen.'

Afgeschermd

Het mysterie wordt ook buiten de theaterzaal zorgvuldig in stand gehouden. Lazarus is, behalve het theaterstuk waar deze herfst in New York het meest naar uit is gekeken, waarschijnlijk ook het meest afgeschermde stuk. Slechts spaarzaam worden details geopenbaard. Dat Bowie naast nieuwe arrangementen en instrumentaties voor bestaande songs, ook vier nieuwe nummers heeft geschreven. Dat de musical Lazarus begint waar de film The Man Who Fell to Earth ophield: bij het personage Newton, de rossige alien die na een mislukte missie op aarde veroordeeld is tot een permanent verblijf op onze planeet. En dat we die Newton, die zich verschanst in zijn appartement, verslaafd aan de goedkope gin en verteerd door een verloren liefde, een aantal dagen zullen volgen.

In het programmaboekje dat bij aanvang van de voorstelling aan het publiek wordt uitgereikt, staat zelfs die basale informatie niet. Van Hove grinnikt: 'Da's Bowie, hè? Ook zijn cd's zijn er zomaar opeens. Zonder veel gedoe vooraf.' Zodat, zegt Michael C. Hall, je het zonder voorinformatie over je heen moet laten komen. Gevraagd naar het waarom van een bepaalde scène antwoordt Van Hove: 'Jouw stuk verschijnt nog voor de première toch? Dan kan ik op dit punt niet verder ingaan.'

Het is druk woensdagavond voor het theater. Twee lange rijen vormen zich voor de ingang, een voor de gelukkigen die al een entreebewijs voor de try-out bezitten, een andere voor hen die alleen maar hoop hebben. Kaartjes voor Lazarus waren binnen anderhalf uur uitverkocht. Dus is het hopen op mensen die niet komen opdagen. Of anders: bereid zijn zo'n duizend dollar te spenderen op de zwarte markt.

Acteurs van Lazarus Beeld New York Times

Uitgestrekte hoofdpersonen

Binnen ligt de hoofdpersoon dan al op het podium. Uitgestrekt, plat op de rug, blootsvoets. Net zolang totdat iedereen zijn plekje heeft gevonden. Michael C. Hall, in zijn rol van seriemoordenaar Dexter of begrafenisondernemer Fischer in Six Feet Under niet onbekend met dode lichamen, ligt nu zelf voor lijk. In een interieur waarin onmiskenbaar de hand van Jan Versweyveld, van Hoves levenspartner en vaste scenograaf en lichtontwerper, valt te herkennen: kaal, kil, anoniem. Met enkel een bed, een lamp, een platenspeler en een koelkast, alles in dezelfde kleur. Achter op het toneel een glazen wand, waarachter de band zichtbaar is die de Bowie-nummers zal begeleiden. In het midden een videozuil, waarop afwisselend tv-beelden of echo's van de toneelpersonages zijn te zien.

Hier volgen we Newton de komende twee uur. Hier horen we hem de eerste, nieuwe Bowie-song aanheffen ('Look up here man, I'm in danger/ I have nothing left to lose'), met een stem die soms verbazingwekkend dicht bij die van Bowie in de buurt komt ('Ik heb dat niet geforceerd', vertelt Hall later, 'het ging vanzelf.') Hier zien we andere personages door Newtons kamer struinen: een ruziënd stel, een vrouw die zich met blauwe pruik en glitterjurk aan Newton opdringt, een figuur uit een Chinese opera, een in zwart gehuld legertje dames, een engelachtige verschijning.

'Je weet niet waarnaar je kijkt'

Het is brokkelig, fragmentarisch - bewust, stelde Enda Walsh twee weken geleden in een zeldzame quote in The New York Times: 'De informatie komt laat. Je weet niet waarnaar je kijkt gedurende veertig minuten ofzo.' Daarna blijken de fragmenten uit Bowies oeuvre zich te verbinden tot een samenhangende structuur, alsof nummers als Where Are we Now of All the Young Dudes eigenlijk altijd al geschreven waren voor dit verhaal. Een verhaal, zegt Hall, dat weliswaar in de letter over een buitenaardse figuur gaat, maar in essentie natuurlijk draait om herkenbare gevoelens: 'De rouw om een verloren liefde, een verloren leven, verloren mogelijkheden.' Van Hove: 'Je krijgt een man in crisis te zien. En je ziet dat hij, misschien niet helemaal op eigen kracht, maar toch, dat hij in staat is eruit te komen. Dat vind ik heel mooi: ondanks het feit dat de wereld - want dat zit natuurlijk in die songs van Bowie - heel hard is, gewelddadig, irrationeel, en duister, ondanks dat kun je als mens toch iets betekenen, iets veranderen. Je kunt herboren worden, al is het maar in je fantasie, je verbeelding.'

Newtons binnenwereld ontvouwt zich op het podium in een aantal dramatische tableaus. Er vloeit bloed. Eerst kleurt het videoscherm en dan de hele achterwand rood. Het wordt er letterlijk inktzwart, in een scène met ballonnen en een door acteur Michael Esper heerlijk triomfantelijk-agressief gezongen Valentine's Day.

Hij heeft, zegt Van Hove, geen enkele poging gedaan de Bowie-esthetiek, uit de clips of uit zijn veranderende uiterlijk, op te zoeken. Noch de esthetiek uit de film The Man Who Fell to Earth. 'Ik ben, net zoals bij Toneelgroep Amsterdam, samen met Jan (Versweyveld, red.) op zoek gegaan naar onze eigen beeldtaal. Dat is het belangrijkst: jezelf blijven.'

Dexter kan zingen

Regisseur Ivo van Hove polste acteur Michael C. Hall al eerder voor een rol. Hall, de charmante seriemoordenaar in tv-serie Dexter, vertelde Van Hove dat hij bezig was met een musical. Van Hove zei: 'Huh, kun je zingen dan?' Inderdaad: Hall zat op een jongenskoor, speelde op school al in musicals en debuteerde vijftien jaar geleden als Emcee in de Broadwaymusical Cabaret. Halls favoriete Bowie-lied in Lazarus? 'Where Are we Now. Het is een song waarin je je heerlijk kunt wentelen.'

Van Hove, Bowie-fan sinds zijn jeugdjaren: 'David zegt zelf: I'm the elephant in the room. Maar daarmee weet hij goed om te gaan. Het is een man van weinig woorden, maar met precieze meningen. Hij heeft zich opengesteld, ongelooflijk samengewerkt en me vrij gelaten. Ik ben sturend geweest, maar ik heb hem altijd op de hoogte gehouden van wijzigingen, filmpjes gestuurd, ik ben het gesprek continu met hem aangegaan.'

'Mijn persoonlijke missie, sinds lange tijd', benadrukt Van Hove, 'is: extreem theater maken, persoonlijk theater, voor een zo'n groot mogelijk publiek. Bij A View from the Bridge is dat gelukt - eerst door er volle zalen mee te trekken in The Young Vic in Londen, nu hier op Broadway. Een gamechanger noemen mensen in de toneelwereld die voorstelling: niemand kan nu ooit nog zeggen dat je geen gedurfd theater kunt maken voor een groot publiek. Van A View zijn meer dan driehonderd voorstellingen gespeeld. Ruim 300 duizend mensen hebben het stuk gezien. Zonder een grote star is dat mogelijk. Daar ben ik trots op.'

Dat Lazarus door zo'n 13 duizend mensen gezien kan worden?

'Spijtig, ja.'

'Wat hier heel belangrijk is: dit is geen musical, maar het is ook geen theaterstuk. Dat past bij Bowie, denk ik. Jan, Enda en ik hebben een vorm bedacht die niet zomaar in een vakje is te plaatsen. Ik heb songs benaderd als verhalen, met een aanvang, midden en een eind. Of dat allerlaatste nummer: als een dialoog, een duet, met gesproken zinnen bijna.'

Ook een gamechanger? 'Deze voorstelling moet ik nog afmaken. Ik zit nog in de honderdduizend details. Ik kan er nog niet in alle rust naar kijken. Dat is onmogelijk op dit moment.'

Lazarus door New York Theatre Workshop. Première 7/12. Daarna t/m 17/1, geheel uitverkocht.

Op Bowies 25ste studio-album I (spreek uit: Blackstar), dat op zijn verjaardag op 8/1 verschijnt, staat het nummer Lazarus, dat hij speciaal voor dit muziektheaterstuk schreef.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden