BoekrecensieCoronapandemie

Ivan Krastev (★★★☆☆) en Geert Mak (★★☆☆☆) voorspellen de politieke toekomst van volgende week

De Bulgaar Ivan Krastev en Geert Mak wagen zich aan de eerste politieke beschouwingen over de coronapandemie. Dat blijkt wat vroeg, al gaat het Krastev beter af dan Mak. 

Beeld Martyn F. Overweel

Journalistiek is de infanterie van de geschiedschrijving. Wat de weging van de coronapandemie aangaat, zitten we nog volop in de journalistieke fase. Tegelijk is het verlangen onmiskenbaar om er al iets degelijkers, iets definitievers van te vinden. Daan Heerma van Voss maakte zijn snelle compilatie van ervaringen. In Frankrijk verscheen al een boos boek over de vrijheidsbeneming van de confinement door de filosoof annex beroemde Fransman Bernard-Henri Lévy. De eerste politieke beschouwingen leverden Ivan Krastev en Geert Mak, in twee vergelijkbare boekjes.

Krastev, Bulgaars politiek denker met als standplaats Wenen, is voor zijn gedwongen isolement teruggegaan naar het Bulgaarse platteland. Daar wil zijn moeder maar één ding: de kleinkinderen knuffelen, zoals alle oma’s in lockdown. Geert Mak had bijna een jaar geleden zijn heet-van-de-naald geschreven, bekommerde boek Grote verwachtingen, over Europa en hoe verder. Dat boek schreeuwde om een nawoord over leven in coronatijden. Hij ging terug naar zijn Friese dorp, waar hij nu als vrijwilliger de kerkklok luidt.

Krastev is een politicoloog met literaire inslag. Hij weet feilloos de passende literaire anekdote te vinden. De Griekse geschiedschrijver Thucydides komt uiteraard voorbij, over Athene en hoe de pest de samenleving ontwrichtte. Dat bleek uit begrafenissen die niet meer konden worden gevierd. Zo is nu ook het geval in Nederland, waar we weliswaar hutjemutje mogen vliegen, maar nog altijd niet met meer dan dertig man naar een uitvaart. Wie een beeld wil over een samenleving die het kompas kwijt is, heeft het hier.

Oorlogsvergelijking

Ziekte als metafoor is een hoofdstuk apart. Mak en Krastev wijzen allebei op het beeld van oorlog dat voor deze pandemie wordt gebruikt. Nous sommes en guerre, zei president Macron herhaaldelijk. Allebei wijzen ze dat symbool af. Tweemaal komt La peste van Camus voorbij, ziekte als uitdrukking van fascisme. Allebei ook hebben ze een risico genomen door in zo’n vroeg stadium beweringen te doen over de langetermijngevolgen van deze ziekte. Het risico namelijk dat je beweringen meer over jezelf gaan, je eigen angsten en verwachtingen, dan over de buitenwereld. Het gaat Krastev beter af dan Mak.

Vaak wordt corona vergeleken met de Spaanse griep, die honderd jaar geleden wereldwijd huishield. Waarom is de Spaanse griep bijna vergeten, vraagt Krastev zich af, terwijl die meer slachtoffers eiste dan de Eerste Wereldoorlog. De Spaanse griep is uit het geheugen verdwenen, juist omdat ziekte iets anders is dan oorlog. Er is geen verhaal, geen drama met een begin, een midden en een eind. Het ontbreekt aan een hoger doel, en dus aan helden. Juist in onze tijd is dat gebrek aan betekenis nog pregnanter, omdat we ons nauwelijks nog kunnen voorstellen dat je zomaar kunt doodgaan. Vandaar alle symboliek rond de strijd tegen kanker, het beklimmen van de Mont Ventoux als populaire pelgrimage, en vandaar Macron met zijn guerre.

Ook Geert Mak heeft moeite met een ziekte zonder boodschap. Hij schreef zijn boek van vorig jaar met het onbestemde gevoel dat er iets in de lucht hing, al wist hij nog niet wat. Deze ziekte dus, en nu luidt hij de klok in zijn dorp met bijgedachten aan de ruiters van de Apocalyps. Eenmaal domineeszoon, altijd domineeszoon.

Een lange maand

Zo wordt corona een reiniging, een straf. Voor ons teveel aan globalisering, voor het neoliberalisme dat de wereld tot aan de rand of tot over de rand van haar kunnen heeft gebracht. Mak ziet bedreigingen, autoritaire leiders en regimes die hun kans schoon zien. De Hongaarse president Orbán bijvoorbeeld, of de Chinese leider Xi, of Poetin die triomfantelijk met zijn legertrucks hulp bracht aan de Italianen terwijl de EU-buurlanden het lieten afweten. En dan blijkt zo’n maand tussen de laatste getypte zinnen en de verschijning van het boekje ineens een lange maand.

Ook Krastev was streng over Orbán, die de noodtoestand zou hebben uitgeroepen omdat hij zo een lange neus kon trekken naar de EU. Een maand verder heeft Orbán ook als eerste de noodtoestand weer ingetrokken, maar dat heeft geen van beide auteurs kunnen noteren. Orbán wilde dus niet demonstreren dat hij zich van Brussel niets aantrok, maar juist het omgekeerde, hij wilde laten zien wie hier de echte liberaal is, tegenover alle pseudoliberalen die hun burgers langer in huis opsluiten. China staat er intussen beslist niet zo zonnig voor als in de voorstelling van Geert Mak. Het is niemand ontgaan hoe ze daar met het virus zijn omgesprongen en ook economisch gaat het allerminst voor de wind.

Dat laatste zag Krastev scherper, die meent dat de globalisering als een soepel draaiende, wereldwijde productieketen een knauw heeft gekregen. In veel landen is het begrip ingedaald dat afhankelijkheid van China niet zo’n goed idee is, en ook of 5G van het Chinese Huawei een succes wordt, staat nog te bezien. Afstandelijke beschouwing levert meestal meer helderheid op dan het morele oordeel, en dat is ook nu het geval. Anders dan Mak meent Krastev ook dat er in de ziektebestrijding niet veel verschil was tussen democratieën en autoritair geregeerde landen. Allebei drongen ze diep in het privéleven van burgers binnen en allebei waren ze afhankelijk van de medewerking van de bevolking. Niet de kracht van de leider, maar de bereidheid van de burgerij om de handen te wassen, maakte het succes van de bestrijding van het virus uit.

Nationalisme

Corona leidde wel tot versterking van het nationalisme, met het sluiten van grenzen wereldwijd als een logische uitvergroting van het afstand houden. Maar anders dan Geert Mak meent, was het geen etnisch uitsluitend nationalisme. Integendeel, een nationalisme gebaseerd op volksgezondheid betekent dat wie binnen is, binnen blijft, ongeacht achtergrond of nationaliteit. Illustratief was de waarschuwing van premier Rutte, dat wie zich op vakantie buiten Europa waagt en in moeilijkheden komt, niet zal worden gerepatrieerd. Nederlands paspoort of niet, er is geen verschil. Dat was bij nader inzien een revolutionaire uitspraak die nieuw licht werpt op wat een natie is. Krastev heeft dat beter gepeild.

Maar ook het boekje van Krastev toont aan dat te veel visie tot bijziendheid leidt. Krastev voorziet grote moeilijkheden voor de democratie, omdat mensen die afstand moeten houden, niet meer bij elkaar kunnen komen. Zonder pleinprotesten geen democratie. Dat schreef hij drie weken voordat George Floyd overleed en wereldwijd massabetogingen op gang kwamen. Voorspellen blijft moeilijk, zelfs als het gaat over de toekomst van volgende week.

Beeld Atlas Contact
Beeld Atlas Contact

Ivan Krastev: Morgen komt geen dag te laat – Hoe de pandemie Europa verandert. Uit het Engels vertaald door Frans Reusink. Atlas Contact; 96 pagina’s; € 10. ★★★☆☆

Geert Mak: Epiloog bij Grote verwachtingen. Atlas Contact; 88 pagina’s; € 7,50. ★★☆☆☆

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden