'Italië is doorspekt met de maffia'

Marco Amenta..

Amsterdam ‘Bij ons voor de deur is drie keer geschoten. Dat gebeurde niet in alle straten, hoor. Maar bij ons wel, en het heeft diepe indruk op me gemaakt. Toen ik klein was, had ik natuurlijk niet in de gaten wat er allemaal precies gebeurde. Later wel, dat kan niet anders, tenzij je je ogen er bewust voor sluit. Dan zie je dat de maffia werkelijk overal is, en hoe dat ieders leven beïnvloedt. Direct en indirect. Niet alleen door de moorden – dat zijn incidenten –, maar door sociale verhoudingen. Onze samenleving werkt niet zoals een normale samenleving; de gezondheidszorg, de politiek, het onderwijs, elke plek waar geld omgaat, eigenlijk – alles is in handen van de maffia.’

Marco Amenta (1970) is geboren en getogen in Palermo, waar begin jaren negentig de antimaffiarechters Giovanni Falcone en Paolo Borsellino werden vermoord en waar grote, geruchtmakende processen zijn gevoerd tegen de cosa nostra, de Siciliaanse maffia. In 1994, hij was 24 jaar, vertrok hij op instigatie van zijn vader naar Parijs. Maar zijn werk als fotojournalist maakte dat hij er vaak terugkeerde, om foto’s te maken voor Franse kranten en tijdschriften.

Toen hij bezig was met een verhaal over vrouwen en de maffia kwam hij op het spoor van de jonge Rita Atria, de 17-jarige dochter van het vermoorde maffiakopstuk Vito Atria die in 1992 als een van de eersten tegen de maffia getuigde. ‘Het is een bijzondere geschiedenis. Ik zag een kans het verhaal van de maffia op een andere manier te vertellen. In Hollywoodfilms wordt meestal gekozen voor het perspectief van de bazen. Het maffialeven, om het eufemistisch te zeggen, wordt er nogal in geromantiseerd en zit boordevol stereotyperingen: mooie, machtige mannen, bloedbanden die voor alles gaan, lekker eten. Maar de werkelijkheid is anders.’

Amenta maakte een documentaire over Rita Atria, Diario di una siciliana ribelle (1997), maar tijdens de productie daarvan wist hij dat er nog meer in zat. ‘Het is zo’n rijk verhaal. Rita Atria groeide op in een sprookjeswereld en dacht dat haar vader een soort Robin Hood was.’ Toen Atria naar de politie ging nadat haar vader en broer waren vermoord, wilde ze geen gerechtigheid, maar wraak. ‘Maar dankzij de onderzoeksrechter die ze aanvankelijk haatte, kon ze erkennen dat haar jeugd een leugen was en dat haar vader een slecht mens was. Die psychologische reis kun je moeilijk zichtbaar maken in documentaire. Door middel van fictie kon ik dieper in de ziel van het meisje doordringen, en het conflict met haar moeder en de rechter beter duidelijk maken.’

In zijn speelfilm, La Siciliana Ribelle (‘de Siciliaanse rebel’), veranderde Amenta Rita’s achternaam. Daardoor voelde hij zich vrijer om het verhaal naar zijn hand te zetten, maar het had ook een juridische reden. ‘Toen ik mijn documentaire maakte, ben ik een aantal keer aangeklaagd door mannen van wie ik had gezegd dat ze banden met de maffia hadden. Ik wilde nu geen enkel risico nemen; voor je het weet, kun je je film niet afmaken. Het gaat me ook niet om de namen. Ik ben geen rechter, ik kan het proces niet heropenen en ik wil ook geen schuldigen aanwijzen. Het gaat me om het verhaal, om de metafoor.’

De bioscoop is in Italië nog de enige plek waar je iets aan de kaak kunt stellen, meent Amenta. ‘De meeste kranten vertellen slechts de halve waarheid, op televisie wordt een fakewereld getoond. Maar in de bioscoop zie je Gomorra, Il Divo en mijn film. Films zullen de wereld niet direct veranderen, maar ze creëren vonkjes in mensen, en bij sommige mensen worden die vonkjes een groot vuur. Een film kan je aan het denken zetten, je ogen openen. In mijn leven waren films en boeken heel bepalend. Narziß und Goldmund van Hesse, en films als Cinema Paradiso, Dead Poets Society en Marco Risi’s antimaffiadrama Mery per sempre hebben mij medegevormd.’

Hij is niet bedreigd, zoals bijvoorbeeld Roberto Saviano, de schrijver van het antimaffiaboek Gomorra. ‘De gomorra is andere koek dan de maffia. De maffia weet heel goed dat de publieke opinie zich tegen ze keert als ze weer gaan moorden en dreigen, zoals gebeurde na de bomaanslagen op de twee rechters in 1992. Natuurlijk zijn ze niet blij met mijn film, maar ze houden zich vooralsnog gedeisd.’ Als hij angst zou voelen, zou hij meteen stoppen, aldus Amenta. ‘Mijn moeder vroeg of ik niet eens een komedie wilde maken. Dat doe ik niet, maar ik verander wel van onderwerp.’

Zijn volgende film gaat over Muhammad Yunus, grondlegger van de microkredieten in India. ‘Het gaat over iemand die de wereld wil veranderen, over iemand die het onmogelijke mogelijk maakt. In die zin lijkt het op dat van Rita. Alleen heeft dit verhaal een happy ending: Yunus kreeg in 2006 de Nobelprijs voor de Vrede.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden