Scène uit Wan pipel met Roy Ferrel (Borger Breeveld) en  Rubia (Diana Gangaram Panday).

Beschouwing Wan Pipel

Is Wan pipel de grootste Surinaamse film ooit?

Scène uit Wan pipel met Roy Ferrel (Borger Breeveld) en Rubia (Diana Gangaram Panday).

In Suriname kennen ze de dialogen nog woord voor woord. Wan pipel (1976) van Pim de la Parra wordt maandagavond vertoond in het Compagnietheater in Amsterdam.

Stuur Pim de la Parra, de cultheld van de Nederlandse minimal film aan wie het Eye Filmmuseum deze zomer een terechte ode bracht, een mailtje waarin je vraagt ‘Beste meneer Pim, mag ik u vragen hoe u terugkijkt op Wan pipel, uw geweldige grote Surinaamse speelfilm van weleer?’, en er volgt een vloedgolf aan mails terug.

29 om precies te zijn.

Mails met werkfoto’s van de opnamen. (‘Deze foto demonstreert low budget filmmaking pur sang: een 35mm ARRI Reflex camera, een cameraman annex director of photography plus first assistant, een direct sound recordist met een NAGRA, een regisseur tevens scenarioschrijver tevens coproducer, en een regieassistent’).

Mails met artikelen uit de wereldpers (The Trinidad & Tobago Guardian: ‘A very West Indian film indeed. Highly relevant to contemporary, acutely racially conscious Trinidad and Tobago.’)

Mails met persberichten over buitenlandse vertoningen (Caracas, Havana, volgend jaar misschien wel Amerika).

Mails met bespiegelingen (‘Het geheim schuilt in het zien van de film in een bioscoopzaal met Surinaams publiek. Dan is eerst vast te stellen wat ze daadwerkelijk losmaakt bij de Surinaamse kijker.’)

Op de set van Wan pipel. Beeld Olga Madsen/$corpio Films bv

Dat laatste, vaststellen wat Wan pipel  losmaakt, kan dezer dagen in het Compagnietheater in Amsterdam: maandag 28 oktober draait daar, als randprogrammering bij de Grote Surinametentoonstelling in de Nieuwe Kerk, een uitverkochte ‘live’-vertoning waarbij het publiek wordt geacht uit volle borst mee te doen. De herhaling is op 4 november. Dat meedoen gaat lukken, want er is geen Surinamer te vinden die de woorden ‘Je bent van mij, Roy! Je bent van mij!’ niet moeiteloos kan aanvullen met ‘Je hebt ka in je hoofd’ (‘Je bent van de pot gerukt’).

Lees ook het interview met hoofdrolspeler Borger Breeveld: ‘In Suriname word ik nog overal herkend.’

Wan pipel (‘Eén volk’) is de laatste regel van een gedicht van de dichter Dobru (1935-1983), een vurige nationalist in een land dat niet veel nationalisten telde. Niettemin is Dobru’s Wan bon (‘Eén boom’) uitgegroeid tot het Vijftien miljoen mensen op dit hele kleine stukje aarde van Suriname.

De film toont de sentimenten en de grimmigheid achter die zoetsappige regels. Wan pipel verscheen in 1976, Suriname was net losgeraakt van Nederland en dat was gepaard gegaan met een verwarrende mengeling van grote trots en hevige twijfel. De Bijlmer en de Schilderswijk stroomden vol met Surinamers die vonden dat men het streven naar soevereiniteit niet zo letterlijk hoefde op te vatten.

In Wan pipel bewandelt hoofdfiguur Roy (gespeeld door Borger Breeveld) de omgekeerde weg: hij reist van Schiphol naar Paramaribo om zijn zieke moeder te bezoeken. Het geld voor het KLM-ticket leent hij van zijn Hollandse vriendin Karina (Willeke van Ammelrooy), zoals Suriname wel vaker... enfin, de symboliek is alomtegenwoordig in het script.

Als Roy geen aanstalten maakt terug te komen naar Nederland, reist Karina hem achterna om hem te halen. Maar hij wil blijven. Omdat hij ‘zijn land wil opbouwen’. Maar ook omdat hij verliefd is geworden op de Hindostaanse Rubia (Diana Gangaram Panday).

De la Parra slecht graag taboes. Dat deed hij met Blue Movie (1971), waarin hij (met Wim Verstappen) de eerste fiere erectie vol in beeld liet brengen in een ‘gewone’ Nederlandse bioscoopfilm. En dat deed hij met Wan pipel, waarin hij een zwarte man en een Hindostaanse vrouw het bed laat delen. Dat komt Rubia te staan op verstoting door haar familie in uit het leven gegrepen scènes, want de Surinaamse interetnische gezelligheid en de vrijheid van Hindostaanse dochters zijn zwaarbevochten.

Toen Eye Filmmuseum Wan pipel in 2010 restaureerde, zei conservator Emjay Rechsteiner ‘dat je zelden een film treft, gemaakt tijdens een historische gebeurtenis – de wording van de Surinaamse staat – die zo treffend dat proces reflecteert en er vervolgens zelf weer een hoofdrol in vervult’. Rechsteiner was bij de première van de gerestaureerde versie in Paramaribo geweest en daar hadden de dialogen al door de zaal gegonsd voordat ze op het doek verschenen, ‘en dan besef je hoe emblematisch Wan pipel nog steeds is in de zoektocht naar een Surinaamse identiteit’.

Ook de afdronk was erg Surinaams. Pim de la Parra ging er failliet aan en trok zich terug op Aruba waar hij het boeddhisme ontdekte en van de wind ging leven. Borger Breeveld werd na de revolutie van 1980 woordvoerder van het militaire regime van Desi Bouterse. Diana Gangaram Panday werd op straat door conservatieve Hindostanen nageroepen als ‘die hoer’ die het met ‘een neger’ deed, want niet iedereen trok de grens tussen film en werkelijkheid even scherp. Ze overleed in 2016.

Wat hij anders zou doen met Wan pipel als hij het kon overdoen, is de vraag aan de oude regisseur. Hij mailt terug: ‘Helemaal niets.’

Wan pipel van Pim de la Parra.

Van acterende koeien tot duurzame kleding en van betoverende fotografie tot levensgrote, kunstige drollen: wekelijks tipt onze V-vlogger Lisa een evenement dat het bezoeken waard is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden