Profiel

Is Jibbe Willems de nieuwe Shakespeare?

De nieuwe leiding van Toneelgroep Maastricht wilde zich zo snel mogelijk profileren met nieuw werk. Wie bel je in zo'n geval? Jibbe Willems. Hij schrijft snel, veel en goed, en gaat nu zelfs Shakespeares stukken overdoen.

Beeld Valentina Vos

Jibbe Willems (38, Arnhem, oud-studiegenoot van artistiek leider van Toneelgroep Maastricht Servé Hermans) zei ja. Dat doet hij al snel op een schrijfklus. Er waren een paar voorwaarden: het stuk moest gaan over Limburg en de Limburgse identiteit. Servé zou erin spelen, net als diens band Het Zuiden. En ook actrice Joke Emmers moest een rol krijgen.

Willems begon in januari te schrijven. Halverwege de maand bedachten ze dat er nog een operazangeres in moest en dat 2015 het jaar van de mijnen was: of-ie dat ook nog even kon meenemen, goed voor de publiciteit.

Rock 'n' roll, dacht Willems en hij schreef in zes weken Waar het vlakke land gaat plooien.

Het koor, daarin: 'Ons spreekt in moerassen/ zinnen waarvan betekenis/ achter de glimlach ligt'.

Een half jaar later werd Waar het vlakke land gaat plooien genomineerd voor de Taalunie Toneelschrijfprijs. 'Een tekst waar je graag nog even bij blijft, om deze in volle lading tot je door te laten dringen', zei het rapport. Hij won hem niet. Hij is inmiddels wel huisschrijver van Toneelgroep Maastricht.

Reputatie

Jibbe Willems heeft een reputatie in de theaterwereld: hij schrijft snel en veel, geen stijl of genre is hem vreemd en hij is goed. Regisseurs en theatergroepen weten hem te vinden. Voor de rest van dit seizoen kondigt hij nog acht premières aan. Drie alleen al deze maand: een Pinter-vertaling, de jeugdvoorstelling Mariken en vanavond gaat het 'sciencefictionstuk' Made in Here in première bij Frascati Producties. Na het succesvolle The Truth about Kate is dit zijn tweede samenwerking met regisseur Davy Pieters, die in Willems, met zijn absurde humor en eclectische stijl, een geestverwant herkent.

Later dit seizoen staan nog op het programma: een locatievoorstelling in Zuid-Afrika, de vertaling van Liliom bij Toneelgroep Amsterdam en een toneelbewerking van Eyes Wide Shut in Maastricht. Maandelijks schrijft hij mee aan Orde van de Dag, een actualiteitenprogramma op toneel. Regisseur Greg Notrott noemt hem onmisbaar. 'Als we binnen een half uur een liedje nodig hebben over Donald Trump, dan ligt dat er.'

De prijzen en nominaties beginnen te komen. Vorig jaar won hij de Vlaamse Artes Jongtheaterschrijfprijs voor 'jong talent' voor The Truth About Kate. Nog een flink bedrag, ontdekte hij.

Willem´s beste

ApoCalypso (2007)

De hel, in ApoCalypso zijn het de personages: hoeren, daklozen, drugs- en alcoholverslaafden, ze kruipen samen in nachtcafé ApoCalypso en jeremiëren in kolkende taal over de Dag des Oordeels, die maar niet komt. Totdat een van hen het idee opvat de wereld te gaan redden.

Naar de hemel wijzen (2013)

De beste Willems die nooit is opgevoerd. Onderwerp: de duivelwording van een engel en de zondeval van de mens. Het is opgezet als drieluik waarin Willems drie taalexperimenten aangaat. 'Ik ben blij met de muzikaliteit erin. Met Daniëlle Wagenaar wil ik deze ooit nog opvoeren. Wij delen een passie voor het duivelse in de mens.'

The Truth About Kate (2014)

Willems: 'Geen idee wat ik had geschreven toen ik klaar was. Het stuk zou zes uur duren als alles werd opgevoerd. Maar regisseur Davy Pieters wilde scènes kiezen, dus die vrijheid gaf ik haar.' In deze monoloog vertelt een meisje, Kate, over haar zelfgecreëerde leven als celebrity. 'Nu ik er een jaar later op terugkijk, denk ik: best goed.'

Waar het vlakke land gaat plooien (2015)

Zijn eerste stuk voor Toneelgroep Maastricht was een theatrale roadmovie door Duitsland en Limburgs heuvelland, op weg naar een stervende moeder. Onderweg onthult een man zijn vriendin het tragische relaas van een moeder en kind. Willems voegt aangrijpende liedteksten toe.

Alleen, jong talent? 'Wat Jibbe zo goed maakt, is dat hij geen last heeft van kleinschalige gedachten', zegt Daniëlle Wagenaar, zijn ontdekker. Zij was vijftien jaar lang artistiek leider van Het Syndicaat, waar Willems zijn eerste teksten schreef. 'Jibbe is een genereuze schrijver. Hij komt met een groots werk en verwacht dat regisseur en acteurs dat met minstens even groots werk compleet maken. Levend maken.'

Zit die schrijflust, of -dwang, hem niet ook in de weg? Gaat de hoeveelheid misschien ten koste van de kwaliteit? 'Elke tekst is voor mij een onderzoek', zegt Willems. 'Ik wil zo veel mogelijk onderzoeken. En daarna zeggen dat het gelukt is. Of niet.'

Er is weinig wat Willems niet boeit. Zijn interessegebied is de hele, volle wereld. Een beknopte selectie inspiratiebronnen: Jeroen Bosch, Murakami, Slaughterhouse-Five, de Bijbel, Bach, Metamorfosen, Tom Holland. Shakespeare.

Taal

Die ambitie - onmatigheid zegt een ander - was al zichtbaar toen hij in 2005 als 27-jarige onbekende meedeed aan de Schrijversdagen van Het Syndicaat. Binnen twee uur had hij 35 pagina's tekst geschreven, terwijl de anderen één A4'tje inleverden. Lang niet allemaal slecht werk, maar naast Willems bestonden ze niet. 'Hij was de enige die over zijn eigen navel kon heenkijken en de hele wereld in zijn werk betrok', zegt Wagenaar. 'Jibbe verbindt poëzie en een grote fantasie met populaire kunst en amusement.'

Hij houdt van poëzie, leest elke ochtend een gedicht en zet dat op Facebook. Hij houdt niet van intellectueel geneuzel. Er komt altijd wel een wc-pot of toiletbezoek in zijn stukken voor. Dat heeft verder geen diepere betekenis.

Fenomenaal was het gemak waarmee hij in The Truth about Kate stijlen mengde tot een coherente celebritycollage: van ronkende voice-over, shownieuwsberichten, rouwadvertentie, hersenloze reality-tv, sekstape en bedankspeech tot recensie.

De taal in Dijkdrift, een nog te schrijven tekst voor operagezelschap Silbersee, wordt een mengeling van archaïsch Nederlands, dialect en Kerklatijn. Die puzzel, daar heeft hij zin in.

Tijdens het schrijven declameert Willems zijn eigen teksten hardop. Toneelschrijven is immers muziek schrijven. Je moet het horen. De verdenking bestaat dat hij zo ook de acteur aanspreekt die in hem verscholen zit.

Troost

Voordat hij begon te schrijven, studeerde Willems aan de Toneelacademie in Maastricht. Rond de eeuwwisseling werd hij daar opgeleid tot theatermaker. Een paar jaar werkte hij als acteur. Hij was er niet goed in, werd ongelukkig, stopte. Om een inkomen te hebben, ging hij werken bij een bank. Daar verkocht hij dag en nacht woekerhypotheken aan argeloze klanten. Een taak waar enig cynisme en mensenhaat wel van pas kwamen. In zijn vrije uren begon hij te schrijven. Toneel, geen proza. 'Toneel is staande poëzie', zegt Willems. 'Het komt tot leven door acteurs. In een toneelstuk kun je veel verder gaan dan in het starre realisme van tv, film en romans.'

Ten afval heette zijn eersteling. Nooit opgevoerd. 'Gelukkig.' Hij stuurde het stuk ongevraagd naar theaters en regisseurs. Wagenaar reageerde.

In zijn eerste werk bij Het Syndicaat toont Willems een voorliefde voor groteske personages. Hoeren, veelplegers, vuilbekkende clowns. Figuren die ver kunnen gaan in hun haat, hun liefde, hun strijd. Het decor in voorstellingen als Lola, ApoCalypso en Taxi is altijd de onderwereld.

'Smerig is een smaak die je moet leren waarderen', laat hij een van zijn duivels zeggen.

Altijd zijn er de humor en de taalvirtuositeit - Willems noemt het zelf 'taalverminking' - om het getoonde verval en gekanker te relativeren. 'Troost!' roepen de personages in nachtclub ApoCalypso in plaats van 'Proost!'

'Ik ben een clown, ik breng troost', zegt de werkloze clown Barry in Iets van troost. De clown die troost brengt, dat is Willems zelf.

De laatste jaren is hij milder geworden, merken mensen om hem heen op. Hij zit goed in zijn vel. De woedeaanvallen, het gepieker, de boosheid op meningen die hem niet bevallen, hij beheerst het beter. Vorig jaar werd hij vader, het gezinsleven bevalt hem. Hij kan leven van het schrijven, dat was ooit een droom.

Het juryrapport van Waar het vlakke land gaat plooien spreekt van 'compassie' met zijn personages. Dat is nieuw.

Made in here

Made in Here is in feite 88 wenken voor een beter leven. Na het succes van The Truth about Kate vroeg regisseur Davy Pieters Jibbe Willems opnieuw om een tekst. Volgens haar weet hij als een van de weinigen de grenzen van een toneeltekst op te rekken. Of het nu een YouTubefilmpje is, een reclameboodschap of Middeleeuwse poëzie, Willems schrijft het. Made in Here is één lange, ironische reclame voor een zogenaamd beter leven in een duurzame, ecologische toekomst. De voorstelling gaat vanavond 26/2 in première in Frascati in Amsterdam.

Shakespeare

Hoewel hij elke week een papadag - 'vies woord is dat toch' - inroostert, is er altijd nog zijn tomeloze ambitie die hem verder brengt. Zijn nieuwste project heet: Willems is de nieuwe Shakespeare. Niet door hem bedacht, die titel. Maar wel leuk en bovendien: 'Dat hele project gáát juist over ambitie en hoogmoed.' Hij gaat nieuwe Shakespeares schrijven, Greg Notrott gaat ze regisseren.

Want waarom altijd weer die oude koningsdrama's als Othello, Macbeth en Hamlet spelen en dan maar hopen dat ze iets over de huidige tijd zeggen? Waarom niet gewoon zelf de koningsdrama's van nu schrijven? Over de Strauss-Kahns, de Clintons, de Blatters. En dan in de barokke stijl en met de humor van Shakespeare. 'Repertoirestukken voor de eeuwigheid', noemt Notrott ze. 'Een onderzoek', zegt Willems.

Nieuwe Shakespeare of niet, een jong talent is hij niet meer. Hermans: 'Jibbe is op zijn best als hij een beetje larger than life mag zijn. Die jongen is er al lang.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden