Is het aftellen begonnen?

Ooit droomden mensen van een nieuwe wereld. In de kolossale roman Zwerm legt Peter Verhelst zijn mantel van moderne sprookjesverteller af, om er door middel van een ruige thriller op te wijzen dat die nieuwe wereld wellicht is aangebroken - en dat die niets van een antieke droom heeft....

Is dat schrikken, of niet? Dat is de grote vraag bij dit ambitieuzeromanproject, waarin Verhelst zich - net als zijn collega's MichaelCunningham, Kazuo Ishiguro en Michel Houellebecq in hun laatste romans -op een toekomstbeeld stort waarin de mens is vervangen door een kloon, een'ding' dat van beul in slachtoffer kan veranderen (en omgekeerd; een mutantstaat voor niets), een perpetuum mobile waarover de moraal geenheerschappij heeft. Was vroeger de 'V' het symbool van victorie en vrede,vandaag of morgen zal de letter staan voor vernietiging en virus.

Veel trekt Verhelst uit de kast om van zijn 'ding' geen geruststellenderoman te maken, maar een nieuwe oerknal. Permanente heftigheid, opevenzovele pagina's als het Getal van het Beest, beginnend bij 666 enaflopend tot 1: je kunt het een waagstuk noemen. Maakt u gebruik vaninternet? Ooit stilgestaan bij de volgende voetnoot, die Verhelst er alsservice bij levert: 'Het Hebreeuwse equivalent van w' is wav'. Denumerieke waarde van wav' is zes. www: 666. World wide web.' Denk daarmaar eens aan als u van plan was zorgeloos te gaan surfen. Het einde dertijden is nabij, het aftellen begonnen.

In zijn vorige romans en gedichten gaf Verhelst zijn onvrede te kennenover kunst die alleen binnen het kunstzinnige domein betekenis heeft. Datis hem te veilig. Hij wil de grenzen overschrijden door van zijn boeken eenwelhaast lichamelijke sensatie te maken. Geen sprookjes meer (waar hij eenuitgesproken talent voor heeft; zie De kleurenvanger), maar iets níeuws,iets anders, dat flitst, kerft, daadwerkelijk ingrijpt. Iets dat er nogniet was. Als de kunstwereld op een bomaanslag alleen nog kan reageren doorhet autowrak ten toon te stellen (zoals Rob Scholte deed nadat hij beidebenen had verloren, en zoals ook in Zwerm gebeurt), dan is dat gruwelijkmaar niet voldoende. Dat is een commentaar - terwijl er een nieuwe taalnodig is om de nieuwste verschrikkingen te kunnen uitdrukken.

Zoiets moet Verhelst hebben bezield. Maar wat doet hij? Hij voert eneRimbaud op, die onder de naam DJ/VJ Sponge achter zijn computer zit tejongleren met beelden en klanken. Een zijmuur van zijn opnamestudio isoverwoekerd met projecties: 'organische vormen waaruit letters opdoemen diezich slechts openbaren aan wie de muur minutenlang fixeert. Boodschappendie zowel kunnen worden begrepen als satanische oproepen, als echo's vanNostradamus, als oproepen tot een nieuwe seksuele revolutie of gewoon alszuchten van de ondoorgrondelijke wereld zelf. Even vertrouwd enverontrustend als het ruisen van water door de verwarmingsbuizen.'

Maar dit is een traditionele beschrijving van een vreemde wereld, inplaats van dat het die nieuwe wereld is. De taal is, om zo te zeggen, nietmee-gemuteerd. En dat bezwaar gaat ook op voor de omgekeerdepagina-aanduiding, zwarte pagina's met witte letters in het hart van hetboek, pagina's gevuld met één eindeloos herhaald woord, dedilettantistische kabbalistiek, vetgedrukte letters, symbolen entypografische grollen. Allemaal trucs en experimenten die reeds lang deeluitmaken van het modernistische repertoire.

En verder terug in de literatuurgeschiedenis. De twee zwarte pagina'sin Laurence Sternes Tristram Shandy (1759-67) staan ons nog helder voor degeest, en van Van Ostaijens 'Boem Paukeslag' naar Verhelsts 'Actie Cut' iseen kleinere stap dan de laatste denkt.

Absurdistisch dialoogje uit Zwerm: 'Hoe heet u?' 'En u heet?' 'Zeerheet.' Maar Verhelst voegt hier aan toe: 'Idioot gewauwel van twee mensendie zich dronken voeren met elkaar.' De lezer bijpraten, dat is dodelijkvoor de actie en vervreemding die de auteur voor ogen staan.

Waarmee deze turf het doel mist, en in dezelfde steriele spielereiontaardt die zoveel sciencefiction ongenietbaar maakt. De lezer wordt nietontwricht, maar murw gebeukt, zodat hij begint te verlángen naar derotklap waar hij zo bevreesd voor had moeten zijn.

Pixels, klonen, samples, biochemische wapens en experimenten, deHofstadgroep, Vietnam, Deep Throat, Mengele, popsongs, films, het WorldTrade Center (hier aangeduid als het 'Zilverkleurig Complex', trouwens aljaren vóór 11 september 2001 door Cees Nooteboom op vergelijkbare wijze,met een visioen van de ineenstorting, omschreven in De zucht naar hetwesten): hoeveel Verhelst ook overhoop haalt, zijn Zwerm dendertonherroepelijk af op de valkuil die elke geëngageerde contemporaine romanop zijn pad aantreft, namelijk dat we de auteur amechtig achter het laatstenieuws aan zien hollen, zonder dat zijn lezer wordt geraakt.

'Wat betekent veiligheid nog in deze tijden?', roept Verhelst uit, optweederde van zijn boek. Fnuikende zin, zo'n retorische vraag. De lezer hadzich dat bevend moeten afvragen, en Verhelst had het moeten tonen.

Zwerm is een boek dat een actiefilm nadoet, Verhelsts eigen ApocalypseNow. Zien zwarte gaten zwart van de informatie, en kunnen we aanstondszwarte gaatjes in het menselijk lichaam inbrengen met een biologischecomputer? Zodat we eindeloos verhalen kunnen creëren, als futuristischemutanten?

Dat merken we dan wel weer, als het echt moet. Verre van gemuteerd,virusvrij, onaangedaan, gapend zelfs klapte ik Zwerm dicht. Hoe desperaatVerhelst ook pretendeert zich uit te spreken over nu, zijn boek is hopeloosretro.

Arjan Peters

Peter Verhelst: Zwerm - geschiedenis van de wereldPrometheus666pagina's 24,90ISBN 90 446 0675 IPrometheus666 pagina's 24,90ISBN 90446 0675 I

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden