Is groene parkbrug in Seoul begin van wereldwijde radicale stadsvernieuwing?

De Nederlandse architectuur doet het goed als exportproduct in Zuid-Korea

Seoul probeert radicale stadsvernieuwing teweeg te brengen in de vieze miljoenenstad. Het Rotterdamse architectenbureau MVRDV legde ertoe een ecologische parkbrug aan. De Volkskrant ging kijken en was ondersteboven.

Door het raam van de shuttlebus vanaf Incheon International Airport ziet Seoul eruit zoals je je een miljoenenstad in Zuidoost-Azië voorstelt: een spaghetti van snelwegen, overgoten met een saus van spiegelglazen wolkenkrabbers en betonnen woontorens, onder een heiige lucht. Een monster van een metropool, die zich over 600 vierkante kilometer rond de rivier de Han uitstrekt.

Maar dan, net als je denkt dat je het portret van de Zuid-Koreaanse hoofdstad wel kunt schetsen, stopt de bus bij station Seoul, en is daar de gloednieuwe parkbrug Seoullo 7017.

In deze 'zwevende' wandeltuin, door het Rotterdamse architectenbureau MVRDV aangelegd op een voormalig snelwegviaduct, beland je in hogere sferen. Neem een van de trappen of liften naar boven en je staat in een andere stad.

Autovrij om te beginnen. Weg zijn de herrie van motoren, de stank en de hitte van uitlaatgassen. Het rondrazende verkeer is gereduceerd tot een spectaculair panorama - geoptimaliseerd door de toepassing van glazen balustrades - terwijl je zelf geniet van een verkoelend briesje.

De parkbrug in Seoul is gebouwd op een oude snelweg.

Oase

Groen in de tweede plaats. Het betonnen dek is door de architecten omgetoverd tot een botanische tuin met 232 plantensoorten die geselecteerd zijn om te kunnen overleven in het harde stadsklimaat. De struiken, heesters en bomen, 24 duizend stuks in totaal, zijn verdeeld over 645 ronde plantenbakken met brede zitranden.

Die randen zijn exemplarisch voor het vriendelijke karakter van de brug. Dit is niet alleen een verkeersruimte, maar vooral een aangename verblijfsplek. In aanvulling op de plantenbakken ontwierpen de architecten een reeks cirkelvormige paviljoens. Er zijn cafés met dakterras annex uitkijkplatform, winkeltjes, muziekpodia, trampolines, spannende 'kijkcabines' en zelfs een zwembadje. Sinds de opening op 20 mei zijn de Seoulers er niet weg te slaan.

Je zou Seoullo 7017 een oase in de woestijn kunnen noemen. Architect Winy Maas benadert het andersom: dit project moet het begin worden van een radicale vergroening van de stad. De opzet van het octopusvormige ontwerp, dat verschillende wandelroutes met elkaar verbindt en zijn 'tentakels' uitstrekt naar de omringende buurten, is dat het zichzelf uitbreidt. Een hotel en een winkelcentrum zijn al tijdens de bouw met een koppelstuk 'aangetakt' op de brug; een grote kantoortoren en het warenhuis naast het station willen dat nu ook. Bij de opgangen aan de straat zijn nieuwe parkjes aangelegd en worden leegstaande panden opgeknapt. Maas' idee is om in de botanische tuin nieuwe planten op te kweken voor op de daken van de omringende gebouwen.

Een paviljoen op de parkbrug Seoullo 7017.

Onderdeel van grote stadsvernieuwingsoperatie

De parkbrug staat niet op zichzelf. Het project maakt deel uit van een grootscheepse stadsvernieuwingsoperatie die begin deze eeuw is begonnen. Eerder werd een vervuilende snelweg succesvol getransformeerd tot een kabbelende beek, waarlangs bewoners nu joggen en picknicken. Momenteel wordt gewerkt aan de renovatie van Sewoonsanga, een kilometerlange, brutalistische megastructuur uit jaren zestig. Ook rondom en door dit gebouw zal een nieuw, groen wandelnetwerk worden aangelegd.

Vanuit de rest van de wereld wordt met interesse gekeken naar Seoul. Zo kwam de Amerikaanse nieuwszender CNN de bouw van de parkbrug filmen voor een serie over smart cities. Er zijn meer steden die kampen met de problemen waarvoor in dit project oplossingen worden gezocht: hoe creëer je voldoende leefruimte voor een snel groeiende bevolking, hoe ga je om met smog, hittestress en wateroverlast, hoe geef je cultureel erfgoed een toekomst? In de wereldwijde strijd om bedrijven, de middenklasse en toeristen naar zich toe te trekken, probeert elke stad zichzelf opnieuw uit te vinden.

Tot voor kort zagen bestuurders Bilbao als het lichtende voorbeeld. Met de bouw van het spectaculaire Guggenheimmuseum, ontworpen door de beroemde Amerikaanse architect Frank Gehry, zette het ingedutte Spaanse stadje zichzelf in 1996 in een klap op de wereldkaart. Er werd zelfs een woord voor bedacht: het Bilbao-effect, dat elke stad sindsdien nastreeft door een iconisch gebouw te bouwen. Van Spijkenisse tot Seattle, van Glasgow tot Guangzhou, talloze steden trakteerden zichzelf op een opvallend theater, bibliotheek of museum, in de hoop dat het gebouw de omringende wijken in de lift zou helpen en toeristen zou doen toestromen.

De verlichte parkbrug 's avonds.

Zo ook Seoul, dat in 2007 de vorig jaar overleden Engels-Iraakse sterarchitect Zaha Hadid de opdracht gaf een cultuurcentrum te bouwen. Het gigantische complex, ontworpen in neo-futuristische stijl met glooiende gevels van aluminium, kostte 300 miljoen euro - zes maal zoveel als de parkbrug - maar het gewenste effect bleef uit.

Dat was onder het bewind van de vorige burgemeester, Oh Se-hoon. De huidige burgemeester sinds 2011, Park Won-soon, liet zich voor Seoullo 7017 inspireren door de High Line in New York, een verwaarloosd spoorviaduct dat op initiatief van omwonenden werd omgetoverd tot een wereldberoemd stadspark. Burgemeester Park gelooft niet dat een gebouw een stad kan veranderen. Hij investeert bewust in het publieke domein. Het is ook niet voor niets dat de pas gekozen president, Moon Jae-in, zichzelf de 'Gwanghwamun-president' noemt, naar het plein waar dagenlang werd gedemonstreerd voor het aftreden van de vorige (corrupte) president. De bijnaam onderstreept het geloof in de kracht van openbare ruimte in deze jonge democratie.

Zou er zoiets kunnen ontstaan als het Seoul-effect? Architect Maas benadrukt dat het project nog niet af is; de structuur wordt nog verder uitgebreid. De stad is niet uit op een instanthit. En de ontwikkeling van een park heeft tijd nodig, de planten zijn immers pas over vijf tot tien jaar volgroeid. Zijn vurige wens is dat de Seoulenaren 'een heleboel zorg' in de verzorging van de beplanting en de brug stoppen. 'Alleen op die manier kun je duurzaamheid bereiken.'


Doorkijkje in de zwevende wandeltuin.

Het seoul-effect

De methode-Seoul in vier stappen, toegelicht door architect Kim Young-joon, drijvende kracht achter de stadsvernieuwing.

1 - Respecteer de geschiedenis

Terwijl in buurland China bouwen vrijwel altijd gepaard gaat met grootschalige sloop, kiezen de Zuid-Koreanen voor hergebruik. Het was makkelijker geweest om het snelwegviaduct af te breken: de stad had goed geld kunnen verdienen met de verkoop van de grond en had zich protesten van automobilisten bespaard. Maar stadsarchitect Kim vindt dat je de geschiedenis moet respecteren. 'Dit viaduct staat voor een belangrijke periode in de ontwikkeling van Seoul: een tijd van grote economische groei, van nieuwe kansen. Dat mag gezien worden. Door het viaduct als basis voor het park te gebruiken, blijft de historische betekenis behouden, terwijl met de inrichting voor voetgangers en met groen een nieuwe invulling wordt geven aan het bouwwerk.'

2 - Geef voetgangers voorrang

De geschiedenis van Seoul gaat eeuwen terug, maar het grootste deel van de stad is in de jaren zestig gebouwd, waarbij de auto centraal stond. Die opzet lijkt niet langer houdbaar. Het toenemende autoverkeer zorgt voor lange files en draagt bij aan smog, een belangrijk onderwerp tijdens de afgelopen verkiezingen.

De parkbrug staat symbool voor de gezonde, voetgangersvriendelijke stad die burgemeester Park voorstaat. De volgende stap is om een zestal snelwegen ondergronds te plaatsen. Of dat niet erg kostbaar is? Kim gelooft dat de investering 'zich dubbel en dwars zal terugbetalen'.

Parkbrug Seoullo 7017 is aangelegd op een voormalig snelwegviaduct. Het gedeelte op deze foto is slechts een klein deel van de brug.

3 - Denk in netwerken

'Het interessante aan het ontwerp van MVRDV - en de reden dat het bureau de prijsvraag won - is dat het voorziet in een netwerk in plaats van een af object. Je kunt stukken brug bijbouwen, met liften verbindingen maken naar de metro en gebouwen aansluiten op het wandelnetwerk. We waren op zoek naar een ontwerp dat ook de buren in beweging zou brengen. Dat zie je nu al gebeuren aan de westzijde van het station, waar een aantal leegstaande gebouwen is ingevuld met culturele functies.'

4 - Kijk over de grens

Tot voor kort was bouwen in Seoul een kwestie van aantallen. Het was burgemeester Park Won-soon die besloot dat Seoul van strategie moest veranderen: geen woontorens meer, maar architectuur. Kim Young-joon vindt het belangrijk om daarbij over de grens te kijken. 'We hebben onderzoek gedaan naar steden als Parijs, Tokio en Rotterdam, en realiseerden ons dat de thema's die in Seoul spelen slechts deels lokaal zijn. Zaken als klimaat en migratie spelen over de hele wereld. Daarom schrijven we wedstrijden voor belangrijke projecten uit voor internationale teams.'

Nederlandse architecten in Seoul

De Nederlandse architectuur doet het goed als exportproduct in Zuid-Korea.

Zuid-Korea en Nederland hebben een sterke handelsrelatie. Vorig jaar nog bezocht een delegatie van meer dan zestig bedrijven Seoul, samen met premier Rutte. Nederland is ook een 'weekvijver voor Koreaans architectuurtalent: veel van de opkomende ontwerpers hebben hier gestudeerd of gewerkt, vaak bij OMA, het bureau van Rem Koolhaas. Zo ook stadsarchitect Kim Young-joon.

Mede vanwege die hechte relatie doet Nederlandse architectuur het goed als exportproduct. MVRDV renoveerde eerder een winkelpand in de 'P.C.Hooftstraat van Seoul', OMA realiseerde het National University Museum of Art, UN Studio bouwde een warenhuis met een spectaculaire lichtgevel. De vraag aan deze bureaus was steevast om iets exclusiefs te ontwerpen, waarbij het opdrachtgevers zeker ook om hun bekende naam ging.

Burgemeester Park is vooral geïnteresseerd in de expertise die Nederlandse architecten hebben op het gebied van stedenbouw en (sociale) woningbouw, waarin Nederland een lange traditie kent.

Voor een 'voorbeeldstellend' woningbouwproject van 2.500 huizen in de uitbreidingswijk Gangnam werd architect Frits van Dongen, onder meer bekend van het woongebouw The Whale in Amsterdam, in 2010 benaderd.

Van Dongen nam het gesloten bouwblok met binnentuin - de basis van de Hollandse stad - als vertrekpunt. Hij bewerkte dit blok, anticiperend op de bergachtige locatie, de zuidelijke woningoriëntatie, en de wens om de binnenhoven toegankelijk voor publiek te maken. Het resultaat was een reeks halfopen, ruitvormige gebouwen, met een zuidgevel die omhoog loopt als een hyperbool. Het complex werd vorig jaar uitgeroepen tot het beste (collectieve) woongebouw van Korea.

Het Rotterdamse architectenbureau KCAP won afgelopen maart de internationale prijsvraag om het Sewoondistrict #4 te transformeren tot een gemengde wijk met woningen, kantoren, winkels en onderwijs. Net als in het ontwerp voor MVRDV's parkbrug staan ook in dit project de voetganger en het groen centraal.

In vervolg op het ontwerp voor de parkbrug is MVRDV gevraagd te kijken naar mogelijkheden om het naastgelegen station van Seoul ondergronds te plaatsen en de openbare ruimte opnieuw in te richten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.