Is Going Clear nagel aan doodskist Scientology?

Je moet het maar durven: een kritische documentaire maken over Scientology. De beweging beschikt over een leger advocaten en bijna onbeperkte financiële middelen om critici te bestrijden. Alex Gibney was niet bang en maakte Going Clear.

Tom Cruise.Beeld anp

Verbaal en fysiek geweld. Emotionele chantage. Arbeidsvoorwaarden die grenzen aan slavernij. Duivelse contracten die verplichten tot 'een miljard jaar' werk. Strafkampen. Lastercampagnes en afluisterpraktijken.

Het zijn maar een paar van de akelige zaken die zich volgens de documentaire Going Clear: Scientology and the Prison of Belief afspelen binnen scientology, de door sciencefictionschrijver L. Ron Hubbard opgerichte beweging die haar aanhangers geestelijke reinheid belooft. De film legt uit wat scientology aantrekkelijk maakt voor argeloze toetreders, maar laat ook zien hoe zonnige beloften plaatsmaken voor een angstaanjagende afhankelijkheid. Daarbij zijn de beroemdste scientologyleden, Hollywoodsterren Tom Cruise en John Travolta, zowel slachtoffers als medeplichtigen, stelt Going Clear.

Bedreigingen

Je moet het maar durven: een kritische documentaire maken over scientology. Geheid dat de organisatie terugslaat. Publieke tegenstanders worden stelselmatig zwartgemaakt, soms zelfs bedreigd of gestalkt - al zal scientology dat hardnekkig ontkennen. Rechtszaken wegens smaad behoren tot het standaardrepertoire; de beweging beschikt over een leger advocaten en bijna onbeperkte financiële middelen.

Alex Gibney zag er niet tegenop. De Amerikaanse regisseur maakt al langer films over controversiële onderwerpen. Hij behandelde martelingen door Amerikaanse soldaten tijdens de Irakoorlog, belichtte seksmisbruik in de katholieke kerk en probeerde de liegende dopingheld Lance Armstrong te doorgronden. Toch, vertelde hij in interviews, is hij niet eerder zo geïntimideerd als sinds de première van Going Clear.

De film, die dinsdagavond wordt uitgezonden op NPO2, veroorzaakt flinke ophef sinds de eerste vertoning op het Sundance Film Festival in januari. Het televisienetwerk HBO, dat opdracht gaf tot de documentaire, zette naar eigen zeggen 160 advocaten in om de beruchte tegenaanvallen van scientology te weren. Going Clear is dan ook een felle aanklacht. Vooral de huidige leider van scientology, David Miscavige, ligt onder vuur. Gibney baseerde zich op een geruchtmakend boek van Lawrence Wright, die onder meer sprak met oud-stafleden van scientology. Hun verhalen zijn schokkend: ze vertellen over de agressie waarmee Miscavige zijn onderdanen in het gareel houdt, over griezelige heropvoedingskampen, over excessieve rijkdom aan de top en schandalige arbeidscondities in het lagere echelon. Ze doen ook een boekje open over de manier waarop beroemdheden - die voor scientology als uithangbord fungeren - aan alle kanten in de watten worden gelegd, maar tegelijk door het bezit van gevoelige persoonlijke informatie in een wurggreep worden gehouden.

(Tekst loopt door onder afbeelding)

De kritiek

Alex Gibneys documentaire Going Clear: Scientology and the Prison of Belief kreeg lovende recensies in Amerika. Critici noemden de film uitstekend gemaakt, dapper en 'schokkend goed', hoewel Manohla Dargis van The New York Times opmerkt dat het boek van Lawrence Wright, waarop de film is gebaseerd, dieper graaft en meer nuance bevat. The Hollywood Reporter stelt dat de documentaire geen nieuws bevat voor wie het boek heeft gelezen.

In Groot-Brittannië wordt Going Clear mogelijk niet uitgezonden, vanwege ouderwetse smaadwetten in delen van het Verenigd Koninkrijk, die het voor scientology mogelijk maken succesvol claims in te dienen.

Beeld Martyn F. Overweel

Sekte

Geen fraai verhaal dus over de kerk die volgens oprichter Hubbard zou leiden tot 'een samenleving zonder criminaliteit, geestesziekte en oorlog'. Een kerk die weliswaar door velen als een sekte wordt beschouwd, maar toch ook als tamelijk onschuldig.

Goed, het mag een wat excentrieke gemeenschap lijken, met zijn mythes over de planetaire opperbaas Xenu en miljoenen jaren oude dolende zielen die bezit nemen van ons lichaam, maar geloven staat vrij. En dat leden zich blauw betalen om middels eindeloze, dure cursussen een hoger niveau van bewustzijn te bereiken, is een eigen keuze. Zo ongeveer kijken veel buitenstaanders tegen scientology aan, maar die milde blik komt steeds meer onder druk te staan.

Gibneys film speelt daarin een cruciale rol. Getuigenissen over ongure praktijken in scientology doen al langer de ronde; diverse oud-leden begonnen blogs en publiceerden boeken, gerenommeerde tijdschriften als Vanity Fair en The New Yorker publiceerden vernietigende verhalen. Voor wie zich daarin verdiepte, bevat de documentaire geen nieuwe onthullingen. Toch kan Going Clear wel eens de nagel aan de doodskist betekenen van de scientologykerk. De hoge kijkcijfers in Amerika, de stortvloed aan publiciteit en de smetteloze reputatie van de makers - Gibney is een Oscarwinnende regisseur, auteur Wright is bekroond met de Pulitzerprijs - maken de schade voor scientology groter dan ooit.

De kracht van film

Dat uitgerekend een film de scientologykerk zo hard kan raken, is zowel ironisch als volslagen logisch. Van oudsher heeft de organisatie de kracht van film ingezien - en vaak ook naar haar hand weten te zetten. De band tussen scientology en Hollywood gaat ver terug. Los Angeles fungeerde altijd als een belangrijke basis: Hubbard richtte er in 1969 het 'Celebrity Centre' op en dacht er in de jaren vijftig al de strategie uit om zo veel mogelijk beroemdheden te strikken voor zijn leer. 'Project Celebrity' heette dat. Hubbard noemde beroemdheden 'speciale mensen', die door hun populariteit voor nieuwe aanwas zouden zorgen.

Hoewel niet iedereen toehapte, werkte de opzet om sterren te lokken redelijk. Rock Hudson, Leonard Cohen en leden van popgroep Grateful Dead flirtten ooit met scientology. De grootste vissen werden binnengehengeld toen John Travolta en Tom Cruise hun intrede deden. Zij zijn nog altijd lid, naast de actrices Kirstie Alley, Juliette Lewis, Priscilla Presley en Anne Archer.

Behalve een interesse voor Hollywoodsterren legde zowel Hubbard als zijn opvolger Miscavige een grote belangstelling aan de dag voor het medium film. Tot de bezittingen van scientology behoort een enorme filmstudio, waar zich het nieuwste van het nieuwste aan apparatuur bevindt, zoals de organisatie zelf beweert in promotiefilmpjes. Wat daar precies wordt gefabriceerd? Waarschijnlijk het merendeel van de 'documentaires' die scientology verspreidt, voornamelijk gericht op het zwartmaken van critici.

Beeld Martyn F. Overweel

'Tegendocumentaire'

Zo zijn er filmpjes over Alex Gibney waarin hij persoonlijk wordt aangevallen. Zelfs zijn overleden vader, een bekend journalist, wordt door het slijk gehaald. De vele oud-leden van scientology die in Going Clear worden geïnterviewd, onder wie Marty Rathbun en Mike Rinder, voormalige topmannen uit het bedrijfsleven, kregen ook hun eigen films. Professionele leugenaars zijn het allemaal, volgens scientology. En erger: ze slaan hun vrouw, hebben fraude gepleegd of andere misdaden begaan. Ook de Britse programmamaker Louis Theroux, die momenteel de laatste hand legt aan een lange documentaire over scientology, kan zo'n behandeling verwachten. Scientology kondigde al aan een 'tegendocumentaire' over Theroux te maken.

Er worden meer middelen ingezet, zoals paginagrote advertenties in de belangrijkste Amerikaanse kranten en een vijf pagina's lange verklaring aan de media waarin wordt uitgelegd dat Going Clear niet deugt. Maar de belangrijkste tegenaanval van scientology bestaat toch uit die lasterlijke filmpjes, waarvan er telkens nieuwe opduiken.

Alex Gibney.Beeld AFP

Verantwoordelijkheid nemen

En zo wordt de strijd tussen scientology en haar critici dus voornamelijk uitgevochten aan het filmfront. Het is een oorlog die maar op één manier kan aflopen, als je de munitie aan beide kanten beoordeelt. De formeel weinig interessante filmpjes van scientology (eerder pogingen tot karaktermoord dan echte documentaires) steken bleek af bij Gibneys meesterschap als regisseur. Met de werving van 'speciale mensen' schiet het intussen allang niet meer op: sinds Cruise en Travolta - 52 en 61 jaar inmiddels - heeft zich nog geen nieuwe grote scientologyster gemeld.

Ook neemt de druk op de twee acteurs toe. In Going Clear wordt gesteld dat Cruise en Travolta weet moeten hebben van de repressie en de angstcultuur binnen scientology. Ze moeten op de hoogte zijn van het geploeter van scientologymedewerkers die 16-urige werkdagen draaien voor een salaris van 40 dollarcent per uur. Ook weten ze dat leden soms verdwijnen naar heropvoedingskampen, stelt Going Clear. En ze zijn op de hoogte van het grimmige feit dat families uit elkaar worden getrokken door het principe van 'disconnection', waarbij contact van de ene op de andere dag moet worden verbroken.

Volgens Gibney moeten de twee sterren hun verantwoordelijkheid nemen. Opvallend is dat Cruise zich nog niet heeft uitgesproken over Going Clear, terwijl Travolta het liet bij de mededeling dat scientology hem 'niets dan goeds' heeft gebracht. Als het waar is dat beide acteurs in de tang zitten bij Miscavige, die al hun geheimen zou kennen, ligt het niet voor de hand dat ze scientology zullen verlaten, maar alle negatieve publiciteit zal hen zeker niet onberoerd laten.

Fikse klap

Een belangrijke rol in Gibneys film is weggelegd voor Paul Haggis, scenarioschrijver en regisseur van onder meer Crash en In the Valley of Elah. Met twee Oscars op zijn naam is hij een grote speler in Hollywood, wat hem een belangrijk scientologypromotor maakte: 35 jaar lang was hij in de leer. In 2009 stapte hij eruit en sindsdien speelt hij een voorname rol in de onthullingen die tot Going Clear hebben geleid. Haggis legt in de documentaire uit wat de verlokkingen en gevaren zijn van scientology. Net als acteur Jason Beghe, ook al een afvallige, die als een van de eersten de moed vatte om openlijk kritiek te leveren op de organisatie, ongeacht de repercussies.

Going Clear betekent, al met al, een fikse klap voor het imperium van Miscavige. Daar komt later dit jaar de film van Louis Theroux nog achteraan. De organisatie zal ongetwijfeld blijven terugvechten, maar voorlopig heeft de filmindustrie scientology weten te verrassen met een linkse directe. Hollywood-scientology: 1-0.

Going Clear: Scientology and the Prison of Belief. 2Doc, dinsdag 19/5, 23.00 uur op NPO2.

Vijf opmerkelijke beweringen uit Going Clear

Scientologyleider David Miscavige bedreigt en mishandelt zijn ondergeschikten

Misschien wel de schokkendste getuigenissen uit Alex Gibneys documentaire Going Clear: Scientology and the Prison of Belief gaan over 'The Hole': een gevangenis waar uit de gratie geraakte stafleden van scientology naartoe worden gestuurd om te worden heropgevoed.

Het regime bestaat uit denigrerende, loodzware dwangarbeid, slechts een paar uur slaap per nacht en een minimum aan voedsel. Ook komt scientologyleider David Miscavige langs om hoogstpersoonlijk klappen uit te delen, te schelden en sadistische spelletjes (zoals een bizarre stoelendans) te spelen.

De scheiding tussen Tom Cruise en Nicole Kidman werd bewerkstelligd door scientology

Marty Rathbun, ooit de tweede man in de scientologyhiërarchie (hij verliet de kerk in 2004), vertelt in Going Clear dat hij opdracht kreeg scientologyster Tom Cruise en diens toenmalige vrouw Nicole Kidman uit elkaar te drijven. De reden: Cruise besteedde minder aandacht aan scientology sinds zijn huwelijk met Kidman, die bovendien werd gezien als verdacht persoon. Rathbun stelt dat scientology onder meer gesprekken van Kidman liet afluisteren en haar kinderen tegen haar opzette.

Scientology regelde een nieuwe relatie voor Cruise

Nadat Cruise in 2001 was gescheiden van Kidman, werd de acteur weer een actief scientologypromotor. De kerk ging op zoek naar een geschikte nieuwe vriendin voor de Hollywoodster en selecteerde het jonge scientologylid Nazanin Boniadi. Volgens Going Clear werd ze grondig op haar missie voorbereid: haar beugel werd verwijderd, ze kreeg een nieuwe haarkleur en dure designkleding.

De relatie duurde enkele maanden, tot Boniadi zich op een dag niet onderdanig genoeg gedroeg tegenover scientologyleider David Miscavige. Boniadi, gebonden aan een zwijgplicht, is tegenwoordig een tamelijk succesvol actrice.

De scientologykerk is stinkend rijk

Door de verkoop van dure cursussen, de spotgoedkope arbeid van leden (door sommigen slavernij genoemd) en een constante stroom aan min of meer afgedwongen donaties, heeft de scientologykerk een aanzienlijk vermogen opgebouwd. In Going Clear wordt een bedrag genoemd van minstens 1,5 miljard dollar (1,3 miljard euro); de kerk bezit onder meer veel onroerend goed. Dat alles belastingvrij: religieuze instellingen zijn vrijgesteld en scientology is door de Amerikaanse belastingdienst aangemerkt als religie. Daar moet volgens regisseur Alex Gibney verandering in komen.

John Travolta zit gevangen

Dagelijkse, urenlange sessies waarin over ervaringen en emoties wordt gepraat, vormen de kern van de scientologyleer. De informatie uit deze sessies wordt opgeslagen en mogelijk belastende informatie wordt opgenomen in een dossier. Deze vorm van 'zwarte pr' wordt ingezet om beroemdheden ervan te weerhouden scientology te verlaten.

Over John Travolta vertellen ex-scientologen dat hij een gevangene is van scientology: hij blijft de beweging trouw uit angst dat zijn geheimen openbaar worden gemaakt. Aan de andere kant, zegt bijvoorbeeld oud-woordvoerder Mike Rinder, zorgde scientology ervoor dat journalisten werden bedreigd en geïntimideerd zodat ze ervan afzagen roddels over Travolta te publiceren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden