Is Europa een doetje?

Goede vraag, lastig te beantwoorden. Maar begon jij aan een hakkelende ‘verklaring’, dan somde hij al meteen de sinistere types op: Le Pen, Haider, Bossi, Dewinter, Kjaersgaard, Fortuyn. Zaak gesloten. De spoken uit het verleden – godsdienstoorlogen, antisemitisme, nationalisme, fascisme – waren nog altijd rond in de oude wereld.

Daar sta je dan met je goede gedrag. In de jaren zestig tegen de segregatie gedemonstreerd, We shall overcome gezongen, in Chicago aan een gemengde school les gegeven* en nu in het beklaagdenbankje. Leedvermaak is niet vreemd aan de Amerikaanse aanklacht. De hovaardige Europeanen, die Amerika altijd de les lezen, krijgen nu eens een koekje van eigen deeg.

Toch scheidt de Atlantische Oceaan geen werelden van verschil. Door hun eigen immigratie-ervaringen kijken Europeanen tegenwoordig met andere ogen naar Amerika. Nog altijd wil niemand hier ‘Amerikaanse toestanden’, stel je voor, maar op dit speciale terrein kan Europa misschien toch iets van Amerika opsteken. The Clash of Civilizations (1996) van Samuel Huntington ontmoette hier weliswaar hoofdzakelijk afwijzing, maar maakte ook duidelijk dat de islam niet alleen Europa voor problemen stelt. Na 9/11 is het islam-alarmisme snel tot een volwaardig non-fictie-genre uitgegroeid. Niet alleen kenners als Bernard Lewis, uit wiens The Roots of Muslim Rage (1990) Huntington zijn titel had opgeduikeld, maar jan en alleman gingen zich met de islam bemoeien.

In deze verse traditie past het werk van twee in Europa woonachtige Amerikaanse intellectuelen. While Europe Slept – How Radical Islam is Destroying the West from Within van Bruce Bawer en Menace in Europe – Why the Continent’s Crisis is America’s, Too van Claire Berlinski. De boeken dragen alle sporen van het nieuwe alarmisme, verder aangewakkerd door ‘Van Gogh’, ‘Madrid’, ‘Londen’, de onlusten in de Franse voorsteden en de cartoonrel.

Bij alle verschillen tussen Bawer, voor wie Oslo zijn Europese kraaiennest is, en Berlinski, die in Oxford studeerde en tegenwoordig tussen Parijs en Istanbul pendelt, zijn er kenmerkende overeenkomsten. Hoewel seculier waarderen zij, om met Tocqueville te spreken, het christendom als ‘eerste politieke institutie’. Bawer doet dat opmerkelijk genoeg vanuit een verleden waarin hij kritisch over Amerika’s fundamentalistische christenen schreef. Zijn benauwenis daarover en de liefde dreven hem naar Europa, waar hij als homoseksueel op meer ademruimte hoopte. Eenmaal in het beloofde land, eerst de Amsterdamse Kinkerbuurt, daarna Oslo, komt hij erachter dat het totaal niet strookt met zijn verwachtingen. Het alom aanwezige anti-Amerikanisme is hem een gruwel, en algauw ziet hij Europese moslims, ook alom aanwezig, als een grotere bedreiging voor een vrije samenleving dan de opdringerige christenen voor wie hij de wijk nam.

Het relaas van Bawer is persoonlijk en verhalend, zodat het makkelijk van willekeur, anekdotiek en selectieve onwelwillendheid beticht kan worden. Maar zijn inzet is authentiek en serieus – zonder Europese ironie, zelfverguizing of postmoderne lusteloosheid. Ook op zijn kennis van zaken valt weinig af te dingen. Die laat zich goed controleren aan de hand van het vele dat hij over Nederland schrijft. Over zijn interpretaties en appreciaties kun je twisten, over zijn feiten nauwelijks.

Europa’s perikelen met moslimimmigranten brengen Bawers Amerikaanse wenkbrauwen niet misprijzend in beweging. Hij begrijpt ze en gispt juist de accommodatiepolitiek van de politieke elite. Gepokt en gemazeld door het waarderelativisme van de jaren zestig, ontbeert die de innerlijke kracht om zich teweer te stellen tegen een expansief, agressief geloof dat niet zal rusten eer het – minimaal – baas in eigen gelederen is.

De staaltjes van met name Scandinavisch overgavegedrag die hij opvoert, zijn onthutsend. Via Bawer kom je erachter wat voor vlees we in de kuip hadden met mullah Krekar, in september 2002 op verdenking van terrorisme op Schiphol gearresteerd en in januari 2003 op het vliegtuig naar Oslo gezet, waar hij meteen vrijuit ging. En passant leren we ook hoe de stokebrand achter de cartooncrisis, de Deens-Palestijnse imam Abu Laban, al in 2004 naar aanleiding van Submission eiste dat Europa de vrijheid van meningsuiting zou inperken.

While Europe Slept is een volgehouden betoog, Claire Berlinski’s Menace in Europe veeleer a book of reportage. Zij voert haar lezers mee naar Londen en Marseille, laat ons kennismaken met de negen levens van de Franse antiglobalist José Bové, pleegt close reading op de stampende-laarzen-lyriek van de Duitse heavy metal-band Rammstein. Prachtig, persoonlijk werk, waarin Berlinski ook haar – joodse – biografie verweeft. Het fraaist en dwingendst gebeurt dat in ‘White Teeth’, het hoofdstuk dat de tweedegeneratie-immigratie-ervaring ontleedt aan de hand van recente Britse fictie. We ontmoeten Zia Rahman, een succesvolle Britse Bengaal, tweelingbroer van Jimmi Rahman, hoofdpersoon uit Zadie Smith’s geheel uit het leven gegrepen roman White Teeth, en, naar blijkt, ex-geliefde van Berlinski. Op ontroerende wijze verheft zij zo, naar het woord van de socioloog Robert K. Merton, ‘privé-besognes’ tot ‘publieke issues’.

Ondanks de losse structuur van Menace in Europe laat de programmatische lading niets te raden over. Europa heeft een probleem en dat is de double bind van zijn essentialisme: word als ons – en in één en dezelfde ademtocht: je kunt nooit als ons worden. Europa sluit buiten, maar tegelijkertijd leidt zijn multiculturalisme-uit-onmacht tot een lafhartige aanpassingspolitiek die een brutaal islamisme uitlokt. De gang van zaken rond Submission, uit vrees voor islamitische, c.q. islamistische wraakzucht nooit meer vertoond, symboliseert Europa’s ruggengraatloosheid. Á propos is het Nederland – ook bij Berlinski prominent aanwezig – dat haar verleidt tot een boude vergelijking met de oorlogsjaren. Toen leidde de weg van de minste weerstand tot geruisloze medewerking aan het wegvoeren van de joden – en de gaskamers.

De kale feiten over dat toegeven aan een tirannieke macht zijn onbetwistbaar, maar analytisch zaagt Berlinski hier van dik hout planken. En met haar verwijt aan Europa van essentialisme spreekt zij zichzelf tegen, aangezien zij eigenlijk net zo denkt: Fransen zijn Fransen, Duitsers Duitsers, daar helpt geen lieve moedertje aan. Haar aanbeveling om immigranten naar Amerikaans voorbeeld te assimileren, wordt daarmee ook een double bind: die Europese essenties kunnen nieuwkomers zich toch niet eigen maken.

Bawer, die assimilatie in een open, zelfbewuste samenleving als oplossing voor het bedreigde Europa ziet, is op dit punt helderder.

Slaagt het avondland er niet in zijn moslims daadkrachtig te assimileren, dan blijven zij losse kanonnen op het Europese dek en moet het ergste worden gevreesd. Daarover zijn Bawer en Berlinski het roerend eens. Dan komen de spoken uit het recente verleden uit de kast en wacht Europa opnieuw een apocalyps van nationalisme en uitdrijving van het onverteerbaar vreemde. Het zal de ‘oude politici’ van Thom de Graaf tot Paul Rosenmöller via Wim Kok en Hans Dijkstal dan ook verbazen dat hun beider held, of all people, Pim Fortuyn is, de rattenvanger van Rotterdam die het gevaar in de ogen zag en de weekhartige, gedesoriënteerde babyboom-generatie trotseerde.

De spiegel die Bawer en Berlinski Europa voorhouden, biedt vaak een goed gelijkende, al is het weinig flatteuze beeltenis. Bij tijden vertekent hun spiegel zodanig dat herkenning uitblijft. Net als Thom de Graaf en de zijnen kunnen zij evenmin zonder het zwaaien met de knoet van de Tweede Wereldoorlog. Alleen is bij hen de vreemdeling geen slachtoffer, maar dader. De ultieme zinsbegoocheling is wel dat hun Europa-beeld als twee druppels water lijkt op dat van de islamisten, wier zelfbewuste bestrijding zij ons Europeanen krachtig aanbevelen. Europa als weerloos, waardeloos, ongelovig, kinderloos, decadent continent, een doetje, zu haben voor wie er zijn zinnen maar op zet.

Zou het dan toch waar zijn?

Bruce Bawer: While Europe Slept – How Radical Islam is Destroying the West from Within. Doubleday, import Van Ditmar; 247 pagina’s; € 24,95. ISBN 0 385 51472 7.

Een Nederlandse vertaling van While Europe Slept verschijnt binnenkort bij Meulenhoff.

Claire Berlinski: Menace in Europe – Why the Continent’s Crisis is America’s, Too. Crown Forum, import Van Ditmar; 271 pagina’s; circa € 32,-. ISBN 1 4000 9768 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden