Is dit nou kunst, of gekte?

Hoe verbeelden kunstenaars (hun eigen) waanzin? Het is te zien op het Madness & Arts Festival in Haarlem. ‘Mijn werk balanceert op de grens van vallen en staan.’..

haarlem Er rijdt een kleine truck met open laadbak door de Kruisstraat in Haarlem. Daarop zit een vrouw in een stoel vast met een veiligheidsgordel. Ze houdt een megafoon in haar hand. ‘Cheer up!’ roept ze naar de voetgangers in de winkelstraat. ‘Put a smile on your face!’ Een enkeling zwaait haar na. De rest zie je denken: het zal allemaal wel – eerst naar Albert Heijn.

De vrouw heet Bobby Baker, en haar tocht door de stad is onderdeel van het Madness & Arts Festival dat afgelopen weekeinde begon in Haarlem. Baker noemt haar performance ‘een vrolijke revanche’ op de reacties die ze kreeg toen ze worstelde met psychische problemen.

Is er een relatie tussen kunst en gekte? Hoe verbeelden kunstenaars en performers (hun eigen) waanzin? En hoe beïnvloedt dat ons denken over mensen met een psychische stoornis? Dat zijn de vragen die de organisatoren van het derde Madness & Arts Festival proberen te beantwoorden. Middels een tiendaags programma van tentoonstellingen, lezingen, films en optredens hopen ze de vooroordelen over psychiatrische patiënten terug te dringen. ‘Kunst’, zegt Nina Folkersma, artistiek leider van organisator maf3, ‘kan ons bij uitstek iets leren over onze houding ten opzichte van gekte, omdat kunstenaars nieuwsgierig zijn, grenzen opzoeken, en er soms overheen gaan.’

Beter dan de performance van Bobby Baker slaagt Marisca Voskamp erin die houding ten opzichte van mensen met een psychiatrische achtergrond onder de loep te nemen. Meteen al tijdens de kennismaking dringt de vraag zich op: heb ik hier te maken met een kunstenaar die ervaringsdeskundige is? Kennelijk is dat de reflex: dat je iemand graag aan deze of gene zijde wilt plaatsen, voordat je tot een oordeel komt.

Voskamp maakte speciaal voor het festivalterrein achter Het Dolhuys (het Nationaal Museum voor de Psychiatrie) een Alice-in-Wonderland-achtige wereld van gras, riet en plastic, ‘een plek voor retraite en mentaal zelfonderzoek’. Haar opdracht dankt ze aan een kunstproject dat ze maakte met psychiatrische patiënten van de Willem Arntz Hoeve in Den Dolder. Ademtocht, noemde ze de wolk van honderden samengebonden boterhamzakjes gevuld met adem, tijdens een barbecuefeest in de lucht in gelaten.

Voskamp voelde zich zo thuis tussen de patiënten dat ze zich afvroeg: wat is het verschil tussen een kunstenaar en een gek? Haar antwoord nu: ‘Ik slik geen pillen en ik ga niet naar de psychiater. Ik ben alleen gevoelig voor onzichtbare fenomenen.’

In de Grote of St. Bavo Kerk zijn foto’s te zien die Marjan Teeuwen maakte van installaties van materialen afkomstig uit slooppanden. Verwoest huis, heet het werk dat in de kerk hangt. Teeuwen is vaak maanden bezig met ordenen en stapelen. ‘Mijn werk’, zegt ze, ‘balanceert steeds op de grens van vallen en staan, orde en chaos, verwoesting en afbraak. Ik zou mezelf niet gek willen noemen, maar het heeft wel iets obsessiefs en extreems om maandenlang voorwerpen te sorteren en die minutieus weer op te bouwen.’

Voor het meest confronterende moment moet je in Het Dolhuys zijn. In de Kastenkamer is een audioroute ingericht: elke kast vertelt het levensverhaal van een patiënt. In die van Pieter Overduin, manisch-depressief, ligt een briefje dat hij, voor hij medicijnen slikte, bij zich droeg voor het geval de politie moest ingrijpen. ‘Er is geen geweld nodig als u rustig en kalm met me praat (...) Mocht tijdelijke opvang in een cel nodig zijn, dan is het verzoek regelmatig te gaan kijken hoe het met mij is gesteld.’

In de volgende zaal hangt een telefoon. ‘Bel me’, staat er in handgeschreven letters boven. Pieter Overduins nummer staat erbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden